અમેરિકાએ ફરી એકવાર બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો (IPR) મામલે ભારત પર સવાલો ઊભા કર્યા છે. અમેરિકન ટ્રેડ રિપ્રેઝન્ટેટિવ (USTR) દ્વારા જાહેર થયેલા 2026ના ‘સ્પેશિયલ 301 રિપોર્ટ’માં ભારતને ફરી ‘પ્રાયોરિટી વોચ લિસ્ટ’માં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે. આ યાદીમાં ચીન, રશિયા, ઇન્ડોનેશિયા, ચિલી અને વેનેઝુએલા જેવા દેશો પણ છે. અમેરિકા દર વર્ષે આ રિપોર્ટ દ્વારા વિવિધ દેશોમાં પેટન્ટ, ટ્રેડમાર્ક અને કોપીરાઇટ કાયદાની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરે છે. જોકે આ યાદીમાં નામ આવવાથી તાત્કાલિક કોઈ પ્રતિબંધ લાગતો નથી, પરંતુ તે એક પ્રકારનો દબાણ બનાવવાનો પ્રયાસ માનવામાં આવે છે. અમેરિકા આ રીતે વેપાર વાટાઘાટોમાં પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવા માંગે છે. ભારત માટે આ મુદ્દો મહત્વનો છે કારણ કે અમેરિકા લાંબા સમયથી ભારતીય IPR નીતિઓ અંગે અસંતોષ વ્યક્ત કરતું આવ્યું છે.
અમેરિકાની સૌથી મોટી ચિંતા ભારતના પેટન્ટ કાયદાની ધારા 3(d)ને લઈને છે. આ જોગવાઈ મુજબ જૂની દવાઓમાં નાના ફેરફારો કરીને નવી પેટન્ટ મેળવવી મુશ્કેલ બને છે. અમેરિકન ફાર્મા કંપનીઓ ઈચ્છે છે કે આવા ફેરફારો પર પણ તેમને પેટન્ટ મળે, જેથી તેઓ બજારમાં લાંબા સમય સુધી પોતાનો કબજો જાળવી શકે. આ ઉપરાંત, અમેરિકાએ ભારતમાં પેટન્ટ કેસોમાં થતા વિલંબ અને ડેટા સુરક્ષાની અછતને પણ મુદ્દો બનાવ્યો છે. રિપોર્ટમાં ભારત દ્વારા IT પ્રોડક્ટ્સ, સોલર સાધનો અને મેડિકલ ઉપકરણો પર લગાવવામાં આવતી ઊંચી કસ્ટમ ડ્યુટીની પણ ટીકા કરવામાં આવી છે. સાથે જ, દેશમાં નકલી ઉત્પાદનોના વધતા પ્રભાવ અને કોપીરાઇટ-ટ્રેડમાર્ક કાયદાના અમલમાં ખામીઓની પણ નોંધ લેવામાં આવી છે. એક અન્ય મહત્વનો મુદ્દો ‘કમ્પલસરી લાયસન્સિંગ’ છે. આ હેઠળ ભારત સરકાર જરૂરિયાત પડે ત્યારે કોઈ પેટન્ટ દવાનું ઉત્પાદન અન્ય કંપનીને કરવાની મંજૂરી આપી શકે છે. અમેરિકન કંપનીઓને ડર છે કે આથી તેમના નફામાં ઘટાડો થઈ શકે છે.
