અમદાવાદમાં 18 સપ્ટેમ્બરની વહેલી સવારથી જ વરસાદે ભારે જોર પકડ્યું હતું. શહેર માટે હળવાથી મધ્યમ વરસાદની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી, પરંતુ વાસ્તવિક સ્થિતિ તેનાથી તદ્દન અલગ રહી. સવારના કલાકોમાં જ અનેક વિસ્તારોમાં ધોધમાર વરસાદ વરસતાં રસ્તાઓ પર પાણી ભરાઈ ગયું હતું અને વાહનચાલકો, વિદ્યાર્થીઓ તથા નોકરી-ધંધા માટે નીકળેલા લોકોની મુશ્કેલી વધી હતી. વરસાદના આંકડા સામે આવ્યા બાદ હવામાનની આગાહી કેટલી સચોટ રહી તે અંગે પણ સવાલો ઊભા થયા છે. શહેરમાં સવારે 6 વાગ્યાથી બપોરે 1 વાગ્યા સુધીના માત્ર સાત કલાકમાં 42થી વધુ વિસ્તારોમાં સરેરાશ 2.88 ઈંચ વરસાદ નોંધાયો હતો. તેમાં સૌથી નોંધપાત્ર બાબત એ રહી કે સવારે 6થી 10 વાગ્યા વચ્ચેના માત્ર ચાર કલાકમાં જ 2.77 ઈંચ વરસાદ પડી ગયો હતો. એટલે કે શહેરમાં ટૂંકા સમયગાળામાં જ ભારે વરસાદ વરસ્યો હતો. ધોધમાર વરસાદના કારણે અનેક રસ્તાઓ પર પાણી ભરાઈ ગયું હતું અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પણ મુશ્કેલી સર્જાઈ હતી.
સવારના સમયે વરસાદનું જોર વધતું ગયું હતું. શાળા-કોલેજ જવા નીકળેલા વિદ્યાર્થીઓ અને તેમને મૂકવા જતાં વાલીઓ તેમજ ઓફિસ અને કામકાજ માટે નીકળેલા લોકો રસ્તા પર અટવાયા હતા. ઘણા વિસ્તારોમાં પાણી ભરાઈ જતાં વાહનવ્યવહાર ધીમો પડ્યો હતો. શહેરના રસ્તાઓ પર પાણી ભરાવાને કારણે લોકોને પોતાના ગંતવ્ય સુધી પહોંચવામાં પણ સમય લાગ્યો હતો. આ સમગ્ર ઘટનામાં હવામાન વિભાગ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા કલાકવાર નાઉકાસ્ટ પણ ચર્ચામાં આવ્યા છે. નાઉકાસ્ટ એટલે આગામી થોડા કલાકોમાં વરસાદની સ્થિતિ અંગે આપવામાં આવતી ટૂંકા સમયની આગાહી. અમદાવાદ માટે રાત્રે 1 વાગ્યે અને સવારે 4 વાગ્યે આપવામાં આવેલા નાઉકાસ્ટમાં સામાન્ય વરસાદની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ સવારે 7 વાગ્યે શહેરમાં વરસાદનું જોર વધી ગયું હતું અને અનેક વિસ્તારોમાં ધોધમાર વરસાદ પડી રહ્યો હતો. તેમ છતાં આગામી ત્રણ કલાક માટે મધ્યમ વરસાદની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી હતી.
આ પછી વધુ એક વિસંગતતા જોવા મળી. સવારે 10 વાગ્યાની આસપાસ વરસાદનું જોર ઘટી ગયું હતું અને કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદે વિરામ લીધો હતો. તે સમયે ભારે વરસાદની આગાહી કરવામાં આવી હતી. એટલે કે જ્યારે શહેરમાં ભારે વરસાદ પડી રહ્યો હતો ત્યારે આગાહીમાં મધ્યમ વરસાદની વાત કરવામાં આવી અને વરસાદનું જોર ઘટ્યા બાદ ભારે વરસાદની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી. આ સ્થિતિને લઈને આગાહી અને વાસ્તવિક વરસાદ વચ્ચેના તફાવત અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ છે. હવામાનની આગાહી માટે હાલમાં સેટેલાઈટ, રડાર, કમ્પ્યુટર મોડલ અને અન્ય આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેમ છતાં સ્થાનિક સ્તરે ટૂંકા સમયગાળામાં વરસાદના પ્રમાણ અને તીવ્રતાનો ચોક્કસ અંદાજ લગાવવો પડકારરૂપ રહે છે. ખાસ કરીને એક જ શહેરના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં વરસાદની તીવ્રતા અલગ હોઈ શકે છે. અમદાવાદમાં પણ આ જ પ્રકારની સ્થિતિ જોવા મળી હતી, જ્યાં થોડા કલાકોમાં ભારે વરસાદ ખાબક્યો હતો.
હવામાન નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ રાજ્યમાં હાલ વરસાદી માહોલ પાછળ સૌરાષ્ટ્ર અને તેની આસપાસના ઉત્તર-પૂર્વ અરબી સમુદ્રમાં સર્જાયેલું લો-પ્રેશર અને મોન્સૂન ટ્રફ મુખ્ય કારણોમાં સામેલ છે. આ સિસ્ટમના કારણે ગુજરાતના અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદની સ્થિતિ યથાવત રહેવાની શક્યતા છે. સૌરાષ્ટ્રના કેટલાક જિલ્લાઓ માટે ભારે વરસાદનું યલો એલર્ટ પણ આપવામાં આવ્યું છે. દેવભૂમિ દ્વારકા, જામનગર, પોરબંદર, જૂનાગઢ અને રાજકોટમાં ભારે વરસાદની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં 30થી 40 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે પવન ફૂંકાવાની શક્યતા છે. પવનના ઝટકા એટલે કે ગસ્ટની ઝડપ 50 કિલોમીટર પ્રતિ કલાક સુધી પહોંચી શકે છે. આ સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને માછીમારોને દરિયો ન ખેડવાની સૂચના આપવામાં આવી છે.
ગુજરાતમાં આ ચોમાસાની અત્યાર સુધીની સ્થિતિ જોઈએ તો 1 જૂનથી 17 સપ્ટેમ્બર સુધીમાં રાજ્યમાં સરેરાશ 24.09 ઈંચ વરસાદ નોંધાયો છે. સામાન્ય રીતે આ સમયગાળા દરમિયાન 26.38 ઈંચ વરસાદ થતો હોય છે. એટલે સમગ્ર ગુજરાતમાં સરેરાશ વરસાદ સામાન્ય કરતાં 9 ટકા ઓછો રહ્યો છે. જોકે, રાજ્યના તમામ વિસ્તારોમાં વરસાદની સ્થિતિ એકસરખી નથી. ગુજરાત રીજનમાં અત્યાર સુધીમાં 35.38 ઈંચ વરસાદ નોંધાયો છે, જ્યારે સામાન્ય વરસાદ 34.49 ઈંચ છે. એટલે આ વિસ્તારમાં સામાન્ય કરતાં 3 ટકા વધુ વરસાદ થયો છે. બીજી તરફ સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છમાં 15.19 ઈંચ વરસાદ નોંધાયો છે, જ્યારે સામાન્ય વરસાદ 19.90 ઈંચ છે. આ વિસ્તારમાં સામાન્ય કરતાં 24 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે.
અમદાવાદની વરસાદી સ્થિતિએ ફરી એક વખત ટૂંકા ગાળાની આગાહીની ચોકસાઈ અને તેની ઉપયોગિતા અંગે ચર્ચા ઊભી કરી છે. હળવાથી મધ્યમ વરસાદની આગાહી વચ્ચે થોડા કલાકોમાં પૌણા 3 ઈંચ જેટલો વરસાદ પડી જાય તો શહેરમાં રસ્તા, ટ્રાફિક અને જાહેર વ્યવસ્થા પર તેની સીધી અસર પડે છે. ખાસ કરીને સવારના સમયે આવી સ્થિતિ સર્જાય ત્યારે શાળા જતા બાળકો, વાલીઓ અને નોકરી-ધંધા માટે નીકળેલા લોકો સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત બને છે. શહેરમાં વરસાદ પડે તે સામાન્ય બાબત છે, પરંતુ વરસાદના પ્રમાણ અને સમય અંગેની આગાહી લોકો તેમજ તંત્ર માટે ખૂબ મહત્વની હોય છે. આગોતરી અને ચોક્કસ માહિતી મળે તો શાળા, ટ્રાફિક, ડ્રેનેજ અને અન્ય વ્યવસ્થાઓ અંગે સમયસર આયોજન કરી શકાય. અમદાવાદમાં 18 સપ્ટેમ્બરે પડેલા વરસાદ બાદ હવે આગાહી અને વાસ્તવિક સ્થિતિ વચ્ચે રહેલા તફાવતને લઈને સવાલો ઊભા થયા છે.
વરસાદની આ સ્થિતિ વચ્ચે આગામી દિવસોમાં ગુજરાતના વિવિધ વિસ્તારોમાં હવામાન કેવું રહે છે તેના પર પણ નજર રહેશે. ખાસ કરીને લો-પ્રેશર અને મોન્સૂન ટ્રફની સ્થિતિમાં ફેરફાર થાય તો વરસાદનું પ્રમાણ અને વિસ્તાર પણ બદલાઈ શકે છે. અમદાવાદના વરસાદે એટલું ચોક્કસ બતાવ્યું છે કે આધુનિક ટેકનોલોજી હોવા છતાં હવામાનની આગાહીમાં અચાનક બદલાતી સ્થાનિક સ્થિતિ મોટો પડકાર બની શકે છે. હવે સવાલ એ છે કે શહેરમાં થોડા કલાકોમાં પડેલા ભારે વરસાદ જેવી સ્થિતિ માટે આગાહીને વધુ ચોક્કસ અને સમયસર કેવી રીતે બનાવી શકાય, જેથી સામાન્ય નાગરિકોને વરસાદ પહેલાં યોગ્ય માહિતી મળી શકે અને તંત્ર પણ જરૂરી વ્યવસ્થા કરી શકે.
