ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર એસ.વાય. કુરૈશીએ તેમના પુસ્તક ઇન્ડિયા એન્ડ આઈ: અ હંડ્રેડ મેમરીઝ, નોટ અ મેમોઇર માં ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન ડો. મનમોહન સિંહ સાથે સંકળાયેલી એક ભાવનાત્મક ક્ષણ શેર કરી છે. પુસ્તક અનુસાર ૨૦૧૨ માં કેટલાક મંત્રીઓએ ચૂંટણી પંચ વિરુદ્ધ ટિપ્પણી કરી હતી. જ્યારે આ વાત મનમોહન સિંહના ધ્યાન પર લાવવામાં આવી ત્યારે તેમણે ટિપ્પણી કરી, “જો તમને એવું લાગે છે, તો હું આત્મહત્યા કરીશ.”
મનમોહન સિંહે કુરૈશીને એમ પણ કહ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચ ફક્ત ભારત માટે ગૌરવનો સ્ત્રોત નથી પરંતુ દેશના લોકશાહીનો આત્મા છે; જો આપણે તેને ગુમાવીએ છીએ, તો આપણે બધું ગુમાવીએ છીએ. કુરૈશી તેમના પુસ્તકમાં મનમોહન સિંહની પ્રશંસા એક એવા નેતા તરીકે કરે છે જેમના માટે બંધારણીય યોગ્યતા ફક્ત ચર્ચાનો વિષય ન હતી પરંતુ એક ઊંડે સુધી સ્થપાયેલી, જીવંત માન્યતા હતી.
પુસ્તકના લેખક કુરૈશી, ભારતના ૧૭મા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તરીકે સેવા આપી હતી. તેમણે ૩૦ જુલાઈ, ૨૦૧૦ થી ૧૦ જૂન, ૨૦૧૨ સુધી ચૂંટણી પંચનું નેતૃત્વ કર્યું. તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન તેમણે મતદાતા જાગૃતિ, ચૂંટણી ખર્ચનું નિરીક્ષણ અને ચૂંટણી વ્યવસ્થાપન સંબંધિત અનેક મહત્વપૂર્ણ સુધારાઓ અમલમાં મૂક્યા.
૨૦૧૨ ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણી દરમિયાન તત્કાલીન કેન્દ્રીય કાયદા પ્રધાન સલમાન ખુર્શીદે મુસ્લિમ અનામત ક્વોટા વધારવાનું ચૂંટણી પ્રચાર વચન આપ્યું હતું. ભાજપની ફરિયાદ પર કાર્યવાહી કરતા ચૂંટણી પંચે ખુર્શીદને ઠપકો આપ્યો, આ નિવેદનને આદર્શ આચારસંહિતાનું ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું.
આ કાર્યવાહી બાદ કેટલાક કોંગ્રેસના નેતાઓએ ચૂંટણી પંચને મનમાની અને ઘમંડી ગણાવવાનું શરૂ કર્યું. કુરૈશીને આનાથી ખૂબ દુઃખ થયું. ઈદ મિલન મેળાવડા દરમિયાન તેમણે વડા પ્રધાનના તત્કાલીન પ્રેસ સચિવ હરીશ ખરે સમક્ષ પોતાની નારાજગી વ્યક્ત કરી અને આ બાબત વડા પ્રધાન સુધી પહોંચાડવાનો આગ્રહ કર્યો.
બીજા જ દિવસે પીએમઓ તરફથી ફોન આવ્યો અને મનમોહન સિંહે તે સાંજે કુરૈશીને મળવા આમંત્રણ આપ્યું. કુરૈશીના જણાવ્યા મુજબ જ્યારે તેઓ પ્રધાનમંત્રી નિવાસસ્થાને પહોંચ્યા, ત્યારે તેમણે ડો. સિંહને દરવાજા પર તેમની રાહ જોતા જોયા. તેમણે ગુસ્સામાં કહ્યું, “હરીશે મને કહ્યું કે તમે શું કહ્યું. જો તમે એવું વિચારો છો, તો હું આત્મહત્યા કરીશ.” હું ચૂપ રહ્યો. કુરૈશી લખે છે, “મારી ટિપ્પણી તેમના નહીં, પરંતુ કેટલાક મંત્રીઓના વર્તનને લગતી હતી.” મનમોહન સિંહની પ્રતિક્રિયાને યાદ કરતાં કુરૈશીએ લખ્યું, “મને તેમના ઇરાદા પર શંકા થઈ શકે તે વિચાર તેમના માટે અસહ્ય હતો. તેઓ એક ક્ષણ માટે પણ આ વિચાર સહન કરી શક્યા નહીં.” તે પછી તેમને શાંત કરવામાં મને થોડી મિનિટો લાગી.
પુસ્તકમાં બીજું શું છે…
આ પુસ્તકમાં ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર કુરૈશીએ તેમના જીવનના 100 રસપ્રદ ટુચકાઓ અને વાર્તાઓનું સંકલન કર્યું છે. તેઓ સિવિલ સર્વિસમાં તેમની કારકિર્દીને વ્યાખ્યાયિત કરતી ઘટનાઓ, પડકારો અને અણધાર્યા વિકાસનું વર્ણન કરે છે. હેચેટ ઇન્ડિયા દ્વારા પ્રકાશિત આ પુસ્તક ટૂંક સમયમાં બજારમાં આવવાની તૈયારીમાં છે. આ પુસ્તકમાં 2012 માં પંજાબમાં ડ્રગ સંકટની ઓળખ ચૂંટણી પંચ દ્વારા કરવામાં આવી, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને એલોન મસ્કને આશ્ચર્યચકિત કરનાર સમજૂતી કરાર અને દૂરદર્શનનું કદ ઘટાડવા અને તેની જાહેરાત આવક અન્યત્ર વાળવા માટે TRP રેટિંગમાં કેવી રીતે છેડછાડ કરવામાં આવી, જેવી ઘટનાઓનો સમાવેશ થાય છે.
