વૈશ્વિક તેલ-ગેસ સપ્લાય પર મોટું સંકટ, વિશ્વમાં ચિંતાનો માહોલ
IRGC દ્વારા જળમાર્ગ અનિશ્ચિત સમય માટે બંધ કરવાની જાહેરાત બાદ અમેરિકાની તાત્કાલિક સૈન્ય કાર્યવાહી; વેપારી જહાજ પર હુમલા બાદ મધ્યપૂર્વમાં ફરી યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ, ક્રૂડ ઓઈલ અને LNG સપ્લાય પર ગંભીર અસરની આશંકા
મધ્યપૂર્વમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ ફરી એકવાર ખતરનાક સ્તરે પહોંચી ગયો છે.
ઈરાનની ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC)એ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાંના એક એવા હોર્મુઝ જળમાર્ગ (Strait of Hormuz)ને અનિશ્ચિત સમય માટે બંધ કરવાની જાહેરાત કર્યા બાદ અમેરિકાએ ઈરાનના અનેક સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર નવા હવાઈ હુમલા કર્યા છે. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં ભારે ચિંતા ફેલાઈ છે અને તેલ તથા કુદરતી ગેસના પુરવઠા પર ફરી મોટું જોખમ ઊભું થયું છે.અહેવાલો મુજબ, હોર્મુઝ જળમાર્ગ નજીક એક સાયપ્રસ-ધ્વજ ધરાવતા વેપારી કન્ટેનર જહાજ પર હુમલો થયો હતો.
અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશોએ આ હુમલા માટે ઈરાનના IRGCને જવાબદાર ગણાવ્યું છે. આ ઘટનાના થોડા સમય બાદ IRGCએ જાહેરાત કરી કે હોર્મુઝ જળમાર્ગ આગામી સૂચના સુધી બંધ રહેશે. ત્યારબાદ અમેરિકાએ ઝડપી પ્રતિસાદ આપતાં ઈરાનના મિસાઈલ, ડ્રોન અને અન્ય સૈન્ય માળખાને નિશાન બનાવીને હુમલા શરૂ કર્યા.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ કેમ એટલો મહત્વનો?
હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર્શિયન ખાડી અને ઓમાનની ખાડીને જોડતો વિશ્વનો સૌથી વ્યસ્ત ઊર્જા વેપાર માર્ગ છે. સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કતાર, કુવૈત, ઈરાક અને ઈરાન જેવા દેશોમાંથી નિકાસ થતું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઈલ અને લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસ (LNG) આ જ માર્ગથી વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં પહોંચે છે.દૈનિક વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાનો મોટો હિસ્સો આ જળમાર્ગ પરથી પસાર થતો હોવાથી અહીં કોઈપણ પ્રકારનો વિક્ષેપ વૈશ્વિક ઊર્જા બજારને સીધી અસર કરે છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી જહાજોની અવરજવર પહેલાથી જ ઘટી ગઈ હતી અને હવે જળમાર્ગ બંધ કરવાની જાહેરાતે ચિંતા વધુ વધારી દીધી છે.
વેપારી જહાજ પર હુમલા બાદ વધ્યો તણાવ
અમેરિકી સૈન્યના જણાવ્યા અનુસાર હોર્મુઝ નજીક એક નાગરિક કન્ટેનર જહાજ પર મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો. હુમલામાં જહાજને ભારે નુકસાન થયું હતું અને કેટલાક ક્રૂ સભ્યો અસરગ્રસ્ત થયા હોવાનું જણાવાયું છે.
અમેરિકાએ આ ઘટનાને આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગની સુરક્ષા સામેનો ગંભીર પડકાર ગણાવ્યો અને કહ્યું કે વૈશ્વિક વેપારને જોખમમાં મૂકતી આવી કાર્યવાહીનો જવાબ આપવો જરૂરી હતો. ત્યારબાદ અમેરિકાએ ઈરાનના અનેક સૈન્ય લક્ષ્યો પર હુમલા કર્યા હોવાનું જાહેર કર્યું.
ઈરાનનું શું કહેવું?
ઈરાનના IRGCએ દાવો કર્યો છે કે કેટલાક જહાજોએ તેમના દ્વારા નક્કી કરાયેલા માર્ગોનું પાલન કર્યું નહોતું અને સુરક્ષા નિયમોનું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું. તેમના જણાવ્યા અનુસાર જળમાર્ગની સુરક્ષા અને નિયંત્રણ માટે આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.
ઈરાને એ પણ સંકેત આપ્યો છે કે જ્યાં સુધી તેની સુરક્ષા ચિંતાઓનું સમાધાન નહીં થાય ત્યાં સુધી જળમાર્ગ પર નિયંત્રણ જાળવી રાખવામાં આવશે. જોકે આ દાવાઓને અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશોએ સ્વીકાર્યા નથી.
અમેરિકાની કડક કાર્યવાહી
અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM)એ જણાવ્યું કે વેપારી જહાજો પર હુમલો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી માર્ગોને જોખમમાં મૂકવાની કાર્યવાહીનો જવાબ આપવો જરૂરી હતો.હુમલામાં ઈરાનના મિસાઈલ લોન્ચ સાઇટ્સ, ડ્રોન સ્ટોરેજ સુવિધાઓ, દેખરેખ પ્રણાલીઓ અને અન્ય સૈન્ય માળખાને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હોવાનું જણાવાયું છે. અમેરિકાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો ખુલ્લા રાખવા માટે તે જરૂરી પગલાં લેતું રહેશે.
તેલ અને ગેસ બજારમાં ફરી અનિશ્ચિતતા
મધ્યપૂર્વમાં વધેલા તણાવની સીધી અસર આંતરરાષ્ટ્રીય કાચા તેલના બજાર પર જોવા મળી રહી છે. રોકાણકારોમાં ફરી ચિંતા વધી છે કે જો હોર્મુઝ જળમાર્ગ લાંબા સમય સુધી બંધ રહેશે તો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર ગંભીર અસર થઈ શકે છે.
વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ, જો સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી યથાવત્ રહેશે તો ક્રૂડ ઓઈલ અને LNGના ભાવમાં વધુ વધારો થઈ શકે છે. તેનાથી ઇંધણના ભાવ, પરિવહન ખર્ચ અને વૈશ્વિક મોંઘવારી પર પણ અસર પડી શકે છે.
ભારત સહિત અનેક દેશો પર અસર
ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો મધ્યપૂર્વમાંથી આયાત કરે છે. તેથી હોર્મુઝમાં કોઈપણ પ્રકારની અસ્થિરતા ભારત માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.જો જળમાર્ગ લાંબા સમય સુધી અવરોધિત રહેશે તો તેલ અને ગેસની આયાત મોંઘી બની શકે છે. જોકે ભારત સહિત ઘણા દેશોએ વૈકલ્પિક સપ્લાય અને વ્યૂહાત્મક ભંડાર અંગે અગાઉથી તૈયારીઓ શરૂ કરી દીધી હોવાનું માનવામાં આવે છે.
રાજદ્વારી પ્રયાસો ચાલુ
એક તરફ સૈન્ય કાર્યવાહી ચાલી રહી છે તો બીજી તરફ ઓમાન સહિત કેટલાક દેશો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ ઘટાડવા માટે મધ્યસ્થતા કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી સુરક્ષા અને વૈશ્વિક વેપારને સામાન્ય સ્થિતિમાં લાવવા માટે વિવિધ દેશો સતત રાજદ્વારી સંપર્કમાં હોવાનું પણ અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
વિશ્વભરમાં ચિંતા
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સહિત અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓએ બંને પક્ષોને સંયમ રાખવાની અપીલ કરી છે. ઊર્જા બજાર, વૈશ્વિક વેપાર અને સમુદ્રી સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને તણાવ વધુ ન વધે તે માટે રાજદ્વારી ઉકેલ શોધવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો હોર્મુઝમાં સ્થિતિ વધુ ખરાબ બને તો તેની અસર માત્ર મધ્યપૂર્વ પૂરતી સીમિત નહીં રહે, પરંતુ એશિયા, યુરોપ અને અન્ય અનેક દેશોની અર્થવ્યવસ્થા પર પણ પડી શકે છે.
હાલ સમગ્ર વિશ્વની નજર અમેરિકા અને ઈરાનની આગામી ચાલ પર ટકેલી છે. જો બંને દેશો વચ્ચેનો તણાવ વધુ વધશે તો વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને સમુદ્રી પરિવહન માટે નવી મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ શકે છે. એક તરફ અમેરિકા હોર્મુઝ જળમાર્ગને ખુલ્લો રાખવાની વાત કરી રહ્યું છે, જ્યારે બીજી તરફ ઈરાન પોતાની સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક હિતોને પ્રાથમિકતા આપવાનો દાવો કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં આગામી દિવસોમાં રાજદ્વારી પ્રયાસો સફળ થાય છે કે સંઘર્ષ વધુ ઊંડો બને છે, તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે.
