અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ફરી વધેલા તણાવની અસર હવે વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા પર જોવા મળી રહી છે. મિડલ ઇસ્ટમાં વધી રહેલી અનિશ્ચિતતાના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ફરી વધારો થયો છે, જેના કારણે ભારત જેવા મોટા તેલ આયાતકાર દેશોની ચિંતા વધી છે. આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેન્ક (ADB) અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF)એ ભારતના ચાલુ નાણાકીય વર્ષ માટેના આર્થિક વિકાસ દર (GDP Growth)ના અંદાજમાં ઘટાડો કર્યો છે.
ADBએ જુલાઈમાં જાહેર કરેલા પોતાના નવા અહેવાલમાં ભારતના નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટેના GDP વૃદ્ધિ દરના અંદાજને અગાઉના 6.9 ટકાથી ઘટાડીને 6.6 ટકા કર્યો છે. બેન્કનું માનવું છે કે ક્રૂડ ઓઈલના વધતા ભાવને કારણે પરિવહન ખર્ચ વધશે, જેના પરિણામે મોંઘવારીમાં વધારો થઈ શકે છે અને લોકોની ખરીદ શક્તિ પર અસર પડશે. આ પરિસ્થિતિ ખાનગી વપરાશ અને માંગને પણ નબળી બનાવી શકે છે.
ADBના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે તેલના ઊંચા ભાવનો સીધો પ્રભાવ પરિવહન, ઉત્પાદન અને વિવિધ સેવાઓના ખર્ચ પર પડશે. જ્યારે ખર્ચ વધે છે ત્યારે તેનો બોજ આખરે ગ્રાહકો પર આવે છે, જેના કારણે લોકો ખર્ચમાં ઘટાડો કરે છે અને અર્થવ્યવસ્થાની ગતિ ધીમી પડી શકે છે. બીજી તરફ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF)એ પણ ભારતના વિકાસ દરના અંદાજમાં ઘટાડો કર્યો છે. અગાઉ 6.5 ટકાનો અંદાજ મૂકનાર IMFએ હવે તેને ઘટાડીને 6.4 ટકા કર્યો છે. જોકે આગામી નાણાકીય વર્ષ 2027-28 માટે IMFએ 6.7 ટકાના વિકાસ દરની આશા વ્યક્ત કરી છે, જે દર્શાવે છે કે લાંબા ગાળે ભારતની અર્થવ્યવસ્થા મજબૂત રહેવાની સંભાવના છે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચેના તણાવને કારણે જો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહેશે તો ભારતના આયાત બિલમાં મોટો વધારો થઈ શકે છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઈલ વિદેશમાંથી આયાત કરે છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ વધતા દેશના વિદેશી હૂંડિયામણ પર વધારાનો ભાર પડે છે. ક્રૂડ ઓઈલના ઊંચા ભાવની અસર માત્ર પેટ્રોલ અને ડીઝલ પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી. પરિવહન ખર્ચ વધવાથી ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓ, ઉદ્યોગો માટેના કાચા માલ, ઉત્પાદન ખર્ચ અને અન્ય આવશ્યક સેવાઓ પણ મોંઘી બને છે. પરિણામે મોંઘવારી વધે છે અને સામાન્ય લોકોની ખરીદ શક્તિ ઘટે છે.
ADBએ જણાવ્યું છે કે ખાનગી વપરાશ ભારતના આર્થિક વિકાસનું સૌથી મોટું એન્જિન છે. જો લોકો ખર્ચ ઘટાડશે તો ઉત્પાદન અને સેવાઓની માંગ પણ ઓછી થશે, જેનાથી GDP વૃદ્ધિ પર અસર પડશે. જોકે આ અંદાજમાં ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે, તેમ છતાં ADBએ વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો છે કે ભારત હજુ પણ વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સામેલ રહેશે. તેના માટે અનેક સકારાત્મક પરિબળો જવાબદાર હોવાનું બેન્કે જણાવ્યું છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા વિદેશી રોકાણ આકર્ષવા માટે લેવામાં આવેલા સુધારાત્મક પગલાં, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર વધારેલો જાહેર ખર્ચ, સેવા ક્ષેત્રની મજબૂત નિકાસ, મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રમાં થઈ રહેલું રોકાણ અને વિવિધ આર્થિક સુધારાઓ ભારતના વિકાસને આગળ વધારવામાં મદદરૂપ બનશે. સરકારે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઉત્પાદન અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષેત્રમાં મોટા પ્રમાણમાં મૂડીરોકાણ કર્યું છે. ઉપરાંત ઉત્પાદન આધારિત પ્રોત્સાહન (PLI) જેવી યોજનાઓના કારણે દેશમાં અનેક વૈશ્વિક કંપનીઓ રોકાણ કરી રહી છે. આ પરિબળો લાંબા ગાળે અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવશે.
રિપોર્ટમાં એ પણ જણાવાયું છે કે જો જરૂરી બનશે તો સરકાર ઈંધણ પરના ટેક્સમાં ઘટાડો કરીને સામાન્ય લોકોને રાહત આપી શકે છે. આવી નીતિઓ મોંઘવારીને નિયંત્રણમાં રાખવામાં મદદરૂપ બની શકે છે. ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધવાના કારણે ભારતીય રૂપિયો પણ દબાણ હેઠળ આવી શકે છે. વધુ આયાત બિલ ચૂકવવા માટે વધુ ડોલરની જરૂર પડે છે, જેના કારણે રૂપિયાનું મૂલ્ય ઘટી શકે છે. જોકે આ મામલે ભારતની સ્થિતિ અન્ય ઘણા દેશોની સરખામણીએ મજબૂત માનવામાં આવે છે. ભારત પાસે હાલમાં અંદાજે 700 અબજ ડોલરનું વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર (Forex Reserve) છે. આ ભંડાર દેશને લગભગ 11 મહિનાના આયાત ખર્ચને પહોંચી વળવામાં સક્ષમ બનાવે છે. તેથી વૈશ્વિક બજારમાં અસ્થિરતા હોવા છતાં ભારત પાસે આર્થિક પડકારોનો સામનો કરવાની પૂરતી ક્ષમતા હોવાનું અર્થશાસ્ત્રીઓ માને છે.
આર્થિક નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો મિડલ ઇસ્ટમાં તણાવ વધુ નહીં વધે અને ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ ફરી સ્થિર થઈ જાય તો ભારતના વિકાસ દર પર તેની અસર મર્યાદિત રહી શકે છે. પરંતુ જો યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેશે તો મોંઘવારી, આયાત ખર્ચ અને આર્થિક વૃદ્ધિ પર વધુ દબાણ આવી શકે છે. હાલની પરિસ્થિતિમાં ભારત માટે સૌથી મોટો પડકાર વધતા તેલના ભાવ વચ્ચે મોંઘવારીને નિયંત્રણમાં રાખવાનો અને આર્થિક વિકાસની ગતિ જાળવી રાખવાનો રહેશે. તેમ છતાં આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓનું માનવું છે કે મજબૂત નીતિઓ, વધતું રોકાણ અને સ્થિર આર્થિક માળખાના કારણે ભારત આગામી વર્ષોમાં પણ વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખશે.
