યુએસના સતત વાંધા અને ચેતવણીઓ છતાં ભારતે મે 2026 માં રશિયા પાસેથી રેકોર્ડ વોલ્યુમ ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદ્યું. જોકે આ વખતે રશિયાએ પહેલા જેટલું ડિસ્કાઉન્ટ આપ્યું નહીં. તેના બદલે તેણે તેના તેલ માટે વધુ કિંમત વસૂલ કરી. સરકારી માહિતી અનુસાર મે 2026 માં ભારતની કુલ ક્રૂડ ઓઇલ આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો 40 ટકાથી વધુ હતો જે લગભગ બે વર્ષમાં સૌથી વધુ હિસ્સો હતો.
અહેવાલો દર્શાવે છે કે ભારતે મે 2026 માં કુલ 21.82 મિલિયન ટન (218.2 લાખ ટન) ક્રૂડ ઓઇલ આયાત કર્યું હતું, જેમાં રશિયાનો હિસ્સો સૌથી મોટો હતો. નોંધનીય છે કે ખરીદીના મોટા જથ્થા છતાં રશિયાનું તેલ ભારત માટે અન્ય ઘણા દેશોના પુરવઠાની તુલનામાં વધુ મોંઘું સાબિત થયું. યુએસ અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) જેવા દેશોએ સરેરાશ ભાવ કરતા ઓછા દરે ભારતને તેલ પૂરું પાડ્યું.
રશિયાએ વધુ કિંમત કેમ વસૂલ કરી?
રશિયાએ વધુ કિંમત વસૂલવા પાછળ ઘણા કારણો હોઈ શકે છે. તાજેતરના યુક્રેનિયન હુમલાઓએ રશિયાના તેલ ઉત્પાદનને અસર કરી છે અને દેશના અમુક ભાગોમાંથી બળતણની અછતના અહેવાલો બહાર આવ્યા છે. જોકે મે 2026 માં પરિસ્થિતિ કંઈક અલગ હતી, જ્યારે રશિયામાંથી તેલનો પુરવઠો સામાન્ય રીતે ચાલી રહ્યો હતો. ભારતે એપ્રિલ 2026 પછી ઈરાન અને વેનેઝુએલા પાસેથી તેલ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું મે 2026 માં બંને દેશોમાંથી ક્રૂડ આયાત પણ કરી. આ હોવા છતાં રશિયા ભારતનો સૌથી મોટો તેલ સપ્લાયર રહ્યો.
યુક્રેન યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યા પછી રશિયાએ ભારતને ભારે ડિસ્કાઉન્ટ પર તેલ વેચવાનું શરૂ કર્યું, જેના કારણે ભારતે તેની ખરીદીમાં વધારો કર્યો. જોકે હવે પરિસ્થિતિ બદલાતી દેખાય છે. સરકારી ડેટા દર્શાવે છે કે ભારત રશિયા પાસેથી પહેલા કરતા પણ વધુ તેલ ખરીદી રહ્યું છે પરંતુ તે તેના માટે વધુ કિંમત પણ ચૂકવી રહ્યું છે. મે 2026 માં ભારતની કુલ તેલ આયાત એપ્રિલની તુલનામાં લગભગ 12 ટકા વધી હતી. જો કે આ મે 2025 ની તુલનામાં લગભગ 2.6 ટકા ઓછી હતી. આ હોવા છતાં તેલના ઊંચા ભાવને કારણે ભારતના આયાત બિલમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો. એપ્રિલ ૨૦૨૬ કરતાં તે આશરે ૨૩.૫ ટકા વધુ હતું જ્યારે મે ૨૦૨૫ની સરખામણીમાં ૬૬ ટકાનો વધારો નોંધવામાં આવ્યો હતો.
ડેટા અનુસાર એપ્રિલ ૨૦૨૬માં ભારતીય આયાતમાં રશિયન તેલનો હિસ્સો ૩૮ ટકા સુધી વધી ગયો હતો અને તેના માટે ચૂકવવામાં આવતા પ્રીમિયમમાં ૪૨૫ ટકા જેટલો વધારો થયો હતો. પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલયના ડેટા દર્શાવે છે કે મે ૨૦૨૬માં ભારત દ્વારા આયાત કરાયેલ તેલનો સરેરાશ ભાવ પ્રતિ બેરલ $૧૦૬ હતો જે મે ૨૦૨૫માં પ્રતિ બેરલ $૬૪ હતો. રશિયાના તેલ અંગે પણ આવું જ વલણ જોવા મળ્યું હતું. મે ૨૦૨૬માં રશિયા પાસેથી ખરીદેલા તેલનું કુલ મૂલ્ય પાછલા વર્ષની સરખામણીમાં ૮૩ ટકા વધ્યું હતું, જોકે વાસ્તવિક જથ્થામાં આશરે ૨ ટકાનો ઘટાડો થયો હતો. તેમ છતાં ભારતની કુલ તેલ આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો વોલ્યુમની દ્રષ્ટિએ ૪૦.૫ ટકા અને મૂલ્યની દ્રષ્ટિએ ૪૨.૬ ટકા હતો જે ૨૦૨૪ના મધ્ય પછીનો સૌથી ઉચ્ચ સ્તર છે.
ભારતે રશિયા પાસેથી કેટલું તેલ ખરીદ્યું?
ભારતે રશિયા પાસેથી લગભગ સમાન જથ્થામાં તેલ ખરીદ્યું પરંતુ તેના માટે નોંધપાત્ર રીતે વધુ ચૂકવણી કરી. મે 2026 માં, ભારતે આયાતી તેલ માટે સરેરાશ $106 પ્રતિ બેરલ ચૂકવ્યું, જ્યારે એક વર્ષ અગાઉ કિંમત $64 પ્રતિ બેરલ હતી. આના કારણે ભારતના કુલ તેલ આયાત બિલમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો, જે વેપાર ખાધ અને ફુગાવાને અસર કરી શકે છે. સરકારી માહિતી અનુસાર મે 2026 માં ભારત અન્ય દેશોમાંથી સરેરાશ $870 પ્રતિ ટન તેલ ખરીદી રહ્યું હતું જ્યારે રશિયા ભારતને $916 પ્રતિ ટન તેલ વેચી રહ્યું હતું. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો રશિયા પ્રતિ ટન આશરે $46 વધુ વસૂલ કરી રહ્યું હતું. આ પ્રશ્ન ઊભો કરે છે: જ્યારે ભારત વધુ મોંઘુ થઈ ગયું છે ત્યારે તે મોટા પ્રમાણમાં રશિયન તેલ કેમ ખરીદતું રહે છે? સેન્ટર ફોર સોશિયલ એન્ડ ઇકોનોમિક પ્રોગ્રેસ (CSEP) ના ફેલો પ્રેરણા પ્રભાકર સૂચવે છે કે રશિયાના ઊંચા ભાવ ભારત અને ચીનની તેના પર નિર્ભરતાનું પરિણામ હોઈ શકે છે. પશ્ચિમ એશિયામાં સંઘર્ષો અને પુરવઠા સંબંધિત મુદ્દાઓને કારણે પણ રશિયાની સ્થિતિ મજબૂત બની છે.
ભારત માટે રશિયન તેલ ખરીદવું કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?
ભારત માટે રશિયન તેલ ખરીદવાનું તાત્કાલિક બંધ કરવું સરળ નથી. મુખ્ય કારણ એ છે કે ભારતીય રિફાઇનરીઓ લાંબા સમયથી રશિયન તેલ પ્રક્રિયા કરવા માટે ગોઠવાયેલી છે. બીજા દેશમાંથી તેલમાં અચાનક, સંપૂર્ણ સ્થળાંતર થવાથી રિફાઇનરીઓમાં તકનીકી ફેરફારોની જરૂર પડશે. એવા ફેરફારો જેમાં નોંધપાત્ર ખર્ચ અને સમય લાગશે. બીજું કારણ આર્થિક છે. ભારતીય કંપનીઓ માને છે કે જ્યારે મોટા રિફાઇનરીના ફેરફારોના ખર્ચને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે ત્યારે રશિયન તેલ ઘણી બાબતોમાં વ્યવહારુ વિકલ્પ રહે છે. પરિણામે ઊંચી કિંમત હોવા છતાં ખરીદી ચાલુ રહે છે.
