ભારતમાં ઇથેનોલનો ઉપયોગ અને તેની વર્તમાન નીતિ દેશની ઊર્જા સુરક્ષા માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ વળાંક સાબિત થઈ રહી છે. ભારત સરકારનો ‘ઇથેનોલ બ્લૅન્ડિંગ પ્રોગ્રામ’ ખાસ કરીને પેટ્રોલ સાથે ઇથેનોલનું મિશ્રણ વધારવા પર કેન્દ્રિત છે, જેનો મુખ્ય હેતુ ક્રુડ ઓઇલની આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને વિદેશી હૂંડિયામણની બચત કરવાનો છે. વર્તમાન નીતિ હેઠળ, ભારતે ૨૦૨૫ સુધીમાં ૨૦% ઇથેનોલ મિશ્રણ (E20)નું લક્ષ્યાંક હાંસલ કર્યું છે અને હવે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૩૦% સુધી પહોંચવા માટે પ્રયત્નશીલ છે. સરકારના કહેવા પ્રમાણે આ નીતિ ગ્રીન એનર્જીને પ્રોત્સાહન તો આપે જ છે. ઉપરાંત શેરડી, મકાઈ અને અન્ય કૃષિ પાકની ખેતી કરતા ખેડૂતો માટે આવકનાં નવાં દ્વાર પણ ખોલે છે. જો કે, આ નીતિની સફળતામાં ‘ફુડ વર્સિસ ફ્યુઅલ’(ખોરાક વિરુદ્ધ બળતણ) જેવો પડકાર અને જળ સંસાધનોના સંચાલન જેવાં પાસાંઓ પર સંતુલન જાળવવું પણ એટલું જ અનિવાર્ય છે.
આજે દુનિયાભરમાં ‘ગ્રીન એનર્જી’ અને ‘પર્યાવરણ’ના નામે અનેક પ્રયોગો થઈ રહ્યા છે. તેમાંનો એક મુખ્ય પ્રયોગ છે – ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ. ભારત સહિત ઘણા દેશો પેટ્રોલમાં ઇથેનોલ ભેળવી રહ્યા છે જેથી ક્રુડ ઓઇલની આયાત ઘટાડી શકાય. પરંતુ, વિશ્વના બે સૌથી દિગ્ગજ રોકાણકારો, વૉરેન બફેટ અને તેમના સ્વર્ગસ્થ સાથી ચાર્લી મંગર, આ નીતિને લઈને ખૂબ જ સ્પષ્ટ અને ક્યારેક આકરી ટીકા પણ કરતા હતા, તેમના મતે, આ માત્ર ઊર્જાનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ અર્થશાસ્ત્ર અને નીતિવિષયક સમજદારીનો પણ પ્રશ્ન છે.
મૂળભૂત વિવાદ: ખોરાક વિરુદ્ધ બળતણ (Food vs Fuel)
વૉરેન બફેટ અને ચાર્લી મંગરની સૌથી મોટી ચિંતા એ હતી કે જ્યારે તમે મકાઈ, શેરડી કે અન્ય અનાજમાંથી ઇથેનોલ બનાવો છો, ત્યારે તમે સીધી રીતે ખાદ્ય સંસાધનોનો ઉપયોગ બળતણ તરીકે કરી રહ્યા છો. આર્થિક તર્ક: જો ખેડૂત તેની જમીન પર ખોરાકને બદલે બળતણ માટેના પાક ઉગાડવાનું શરૂ કરે, તો બજારમાં અનાજનો પુરવઠો ઘટે છે. અર્થશાસ્ત્રનો સાદો નિયમ છે – પુરવઠો ઘટે એટલે ભાવ વધે. આ વધેલા ભાવનો બોજ અંતે તો સામાન્ય ગરીબ માણસની થાળી પર પડે છે. નૈતિક પ્રશ્ન: શું માણસની ભૂખ સંતોષવી વધુ મહત્ત્વની છે કે કારની ટાંકી ભરવી? વૉરેન બફેટ અને ચાર્લી મંગર બંને દિગ્ગજ રોકાણકારો માટે આ એક ગંભીર નૈતિક અને આર્થિક મૂંઝવણ હતી.
સબસિડીનું ચક્ર: શું તે ખરેખર નફાકારક છે?
વૉરેન બફેટનો હંમેશાં એક સિદ્ધાંત રહ્યો છે કે જો કોઈ વસ્તુ કે સેવા બજારમાં પોતાની ક્ષમતા પર ટકી શકતી ન હોય, તો તે આર્થિક રીતે નબળી છે. સરકારી સહારો: ઇથેનોલ ઉદ્યોગને જીવતો રાખવા માટે સરકારી સબસિડી, ટેક્સમાં છૂટ અને ફરજિયાત બ્લેન્ડિંગના કાયદાઓનો આશરો લેવો પડે છે. બફેટના મતે, જે ઉદ્યોગને સતત લાઈફ સપોર્ટની જરૂર પડતી હોય, તેની આર્થિક મજબૂતી પર પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. મૂડીનો બગાડ: ચાર્લી મંગર માનતા હતા કે જ્યારે રાજકારણ અર્થશાસ્ત્ર પર હાવી થઈ જાય, ત્યારે દેશની મૂડીનો સૌથી વધુ બગાડ થાય છે. ઇથેનોલના બદલે તે જ નાણાં જો કોઈ વધુ નવીન અને લાંબા ગાળાની અસરકારક ટેકનોલોજીમાં રોકવામાં આવે, તો દેશને મોટો ફાયદો થઈ શકે.
શું ઇથેનોલ ખરેખર પર્યાવરણને બચાવે છે?
ઇથેનોલના હિમાયતીઓ કહે છે કે તે પ્રદૂષણ ઘટાડે છે. પરંતુ બફેટ અને મંગર જેવી તાર્કિક વિચારધારા ધરાવતા નિષ્ણાતોના મતે, આ સમગ્ર પ્રક્રિયાની ‘કુલ કિંમત’(Total Cost) ગણવી જરૂરી છે. છૂપા ખર્ચ: ઇથેનોલ બનાવવા માટે ખાતર, પાણી, જમીનનો વપરાશ, કાપણી, પરિવહન અને પ્રોસેસિંગની જે પ્રક્રિયા થાય છે, તેમાં પણ ઊર્જા વપરાય છે અને પ્રદૂષણ થાય છે. જ્યારે તમે આ તમામ ખર્ચને જોડો છો, ત્યારે ઇથેનોલનો ચોખ્ખો (Net) આર્થિક અને પર્યાવરણીય ફાયદો ઘણી વાર અપેક્ષા કરતાં ખૂબ ઓછો નીકળે છે.
ભારતીય પરિપ્રેક્ષ્ય: ભારત માટે શું છે પડકારો?
ભારત અત્યારે ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગમાં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. ખેડૂતોને કમાણીનો વધારાનો સ્રોત મળી રહ્યો છે તે સારી બાબત છે. પરંતુ બફેટ અને મંગરની ચેતવણી આપણને પણ અમુક ગંભીર પ્રશ્નો પૂછવા માટે મજબૂર કરે છે: પાણીનો વપરાશ: ભારત જેવા દેશમાં જ્યાં પાણીની અછત એક મોટી સમસ્યા છે, ત્યાં શેરડી અને મકાઈ જેવા પાક જે વધુ પાણી માંગે છે, તેના પર નિર્ભરતા કેટલી યોગ્ય છે? ખાદ્ય સુરક્ષા: વધતી વસતી માટે પૂરતો ખોરાક અને સસ્તું અનાજ સુનિશ્ચિત કરવું એ પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ. શું અનાજ આધારિત ઇથેનોલ ભવિષ્યમાં ખોરાકની કિંમત વધારશે?
સ્થાયી અર્થતંત્ર: શું આપણે એવી નીતિ બનાવી રહ્યા છીએ જે લાંબા ગાળે આત્મનિર્ભર છે, કે પછી તે માત્ર સરકારી સબસિડી પર ટકેલી રહેશે? વૉરેન બફેટ અને ચાર્લી મંગરનો મતલબ એ નથી કે તેઓ પ્રગતિના વિરોધી છે. તેઓ વિરોધી છે અતાર્કિક નીતિઓના. તેમનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે -કોઈ પણ સરકારી નીતિ લાગણીઓ પર નહીં, પણ નક્કર ગણિત અને લાંબા ગાળાના રાષ્ટ્રીય હિત પર આધારિત હોવી જોઈએ.ઇથેનોલ એક વિકલ્પ હોઈ શકે છે, પરંતુ તે દેશના ખાદ્ય સુરક્ષા અને જળ સંસાધનોના ભોગે ન હોવો જોઈએ. જ્યારે આપણે ઇંધણની વાત કરીએ, ત્યારે બફેટની એ વાત યાદ રાખવી જોઈએ: ‘બજારમાં એ જ ટકે છે જે પોતાની ગુણવત્તા અને કિંમતથી બીજાને હરાવી શકે, સરકારના ટેકાથી નહીં.’ તમે જે અનાજ ઉગાડો છો, તેની સાચી જગ્યા ગરીબની થાળી છે કે કારની ટાંકી? આ નિર્ણય લેતી વખતે દેશના અર્થશાસ્ત્રને પ્રાધાન્ય આપવું અનિવાર્ય છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
ભારતમાં ઇથેનોલનો ઉપયોગ અને તેની વર્તમાન નીતિ દેશની ઊર્જા સુરક્ષા માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ વળાંક સાબિત થઈ રહી છે. ભારત સરકારનો ‘ઇથેનોલ બ્લૅન્ડિંગ પ્રોગ્રામ’ ખાસ કરીને પેટ્રોલ સાથે ઇથેનોલનું મિશ્રણ વધારવા પર કેન્દ્રિત છે, જેનો મુખ્ય હેતુ ક્રુડ ઓઇલની આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને વિદેશી હૂંડિયામણની બચત કરવાનો છે. વર્તમાન નીતિ હેઠળ, ભારતે ૨૦૨૫ સુધીમાં ૨૦% ઇથેનોલ મિશ્રણ (E20)નું લક્ષ્યાંક હાંસલ કર્યું છે અને હવે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૩૦% સુધી પહોંચવા માટે પ્રયત્નશીલ છે. સરકારના કહેવા પ્રમાણે આ નીતિ ગ્રીન એનર્જીને પ્રોત્સાહન તો આપે જ છે. ઉપરાંત શેરડી, મકાઈ અને અન્ય કૃષિ પાકની ખેતી કરતા ખેડૂતો માટે આવકનાં નવાં દ્વાર પણ ખોલે છે. જો કે, આ નીતિની સફળતામાં ‘ફુડ વર્સિસ ફ્યુઅલ’(ખોરાક વિરુદ્ધ બળતણ) જેવો પડકાર અને જળ સંસાધનોના સંચાલન જેવાં પાસાંઓ પર સંતુલન જાળવવું પણ એટલું જ અનિવાર્ય છે.
આજે દુનિયાભરમાં ‘ગ્રીન એનર્જી’ અને ‘પર્યાવરણ’ના નામે અનેક પ્રયોગો થઈ રહ્યા છે. તેમાંનો એક મુખ્ય પ્રયોગ છે – ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ. ભારત સહિત ઘણા દેશો પેટ્રોલમાં ઇથેનોલ ભેળવી રહ્યા છે જેથી ક્રુડ ઓઇલની આયાત ઘટાડી શકાય. પરંતુ, વિશ્વના બે સૌથી દિગ્ગજ રોકાણકારો, વૉરેન બફેટ અને તેમના સ્વર્ગસ્થ સાથી ચાર્લી મંગર, આ નીતિને લઈને ખૂબ જ સ્પષ્ટ અને ક્યારેક આકરી ટીકા પણ કરતા હતા, તેમના મતે, આ માત્ર ઊર્જાનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ અર્થશાસ્ત્ર અને નીતિવિષયક સમજદારીનો પણ પ્રશ્ન છે.
મૂળભૂત વિવાદ: ખોરાક વિરુદ્ધ બળતણ (Food vs Fuel)
વૉરેન બફેટ અને ચાર્લી મંગરની સૌથી મોટી ચિંતા એ હતી કે જ્યારે તમે મકાઈ, શેરડી કે અન્ય અનાજમાંથી ઇથેનોલ બનાવો છો, ત્યારે તમે સીધી રીતે ખાદ્ય સંસાધનોનો ઉપયોગ બળતણ તરીકે કરી રહ્યા છો. આર્થિક તર્ક: જો ખેડૂત તેની જમીન પર ખોરાકને બદલે બળતણ માટેના પાક ઉગાડવાનું શરૂ કરે, તો બજારમાં અનાજનો પુરવઠો ઘટે છે. અર્થશાસ્ત્રનો સાદો નિયમ છે – પુરવઠો ઘટે એટલે ભાવ વધે. આ વધેલા ભાવનો બોજ અંતે તો સામાન્ય ગરીબ માણસની થાળી પર પડે છે. નૈતિક પ્રશ્ન: શું માણસની ભૂખ સંતોષવી વધુ મહત્ત્વની છે કે કારની ટાંકી ભરવી? વૉરેન બફેટ અને ચાર્લી મંગર બંને દિગ્ગજ રોકાણકારો માટે આ એક ગંભીર નૈતિક અને આર્થિક મૂંઝવણ હતી.
સબસિડીનું ચક્ર: શું તે ખરેખર નફાકારક છે?
વૉરેન બફેટનો હંમેશાં એક સિદ્ધાંત રહ્યો છે કે જો કોઈ વસ્તુ કે સેવા બજારમાં પોતાની ક્ષમતા પર ટકી શકતી ન હોય, તો તે આર્થિક રીતે નબળી છે. સરકારી સહારો: ઇથેનોલ ઉદ્યોગને જીવતો રાખવા માટે સરકારી સબસિડી, ટેક્સમાં છૂટ અને ફરજિયાત બ્લેન્ડિંગના કાયદાઓનો આશરો લેવો પડે છે. બફેટના મતે, જે ઉદ્યોગને સતત લાઈફ સપોર્ટની જરૂર પડતી હોય, તેની આર્થિક મજબૂતી પર પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. મૂડીનો બગાડ: ચાર્લી મંગર માનતા હતા કે જ્યારે રાજકારણ અર્થશાસ્ત્ર પર હાવી થઈ જાય, ત્યારે દેશની મૂડીનો સૌથી વધુ બગાડ થાય છે. ઇથેનોલના બદલે તે જ નાણાં જો કોઈ વધુ નવીન અને લાંબા ગાળાની અસરકારક ટેકનોલોજીમાં રોકવામાં આવે, તો દેશને મોટો ફાયદો થઈ શકે.
શું ઇથેનોલ ખરેખર પર્યાવરણને બચાવે છે?
ઇથેનોલના હિમાયતીઓ કહે છે કે તે પ્રદૂષણ ઘટાડે છે. પરંતુ બફેટ અને મંગર જેવી તાર્કિક વિચારધારા ધરાવતા નિષ્ણાતોના મતે, આ સમગ્ર પ્રક્રિયાની ‘કુલ કિંમત’(Total Cost) ગણવી જરૂરી છે. છૂપા ખર્ચ: ઇથેનોલ બનાવવા માટે ખાતર, પાણી, જમીનનો વપરાશ, કાપણી, પરિવહન અને પ્રોસેસિંગની જે પ્રક્રિયા થાય છે, તેમાં પણ ઊર્જા વપરાય છે અને પ્રદૂષણ થાય છે. જ્યારે તમે આ તમામ ખર્ચને જોડો છો, ત્યારે ઇથેનોલનો ચોખ્ખો (Net) આર્થિક અને પર્યાવરણીય ફાયદો ઘણી વાર અપેક્ષા કરતાં ખૂબ ઓછો નીકળે છે.
ભારતીય પરિપ્રેક્ષ્ય: ભારત માટે શું છે પડકારો?
ભારત અત્યારે ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગમાં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. ખેડૂતોને કમાણીનો વધારાનો સ્રોત મળી રહ્યો છે તે સારી બાબત છે. પરંતુ બફેટ અને મંગરની ચેતવણી આપણને પણ અમુક ગંભીર પ્રશ્નો પૂછવા માટે મજબૂર કરે છે: પાણીનો વપરાશ: ભારત જેવા દેશમાં જ્યાં પાણીની અછત એક મોટી સમસ્યા છે, ત્યાં શેરડી અને મકાઈ જેવા પાક જે વધુ પાણી માંગે છે, તેના પર નિર્ભરતા કેટલી યોગ્ય છે? ખાદ્ય સુરક્ષા: વધતી વસતી માટે પૂરતો ખોરાક અને સસ્તું અનાજ સુનિશ્ચિત કરવું એ પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ. શું અનાજ આધારિત ઇથેનોલ ભવિષ્યમાં ખોરાકની કિંમત વધારશે?
સ્થાયી અર્થતંત્ર: શું આપણે એવી નીતિ બનાવી રહ્યા છીએ જે લાંબા ગાળે આત્મનિર્ભર છે, કે પછી તે માત્ર સરકારી સબસિડી પર ટકેલી રહેશે? વૉરેન બફેટ અને ચાર્લી મંગરનો મતલબ એ નથી કે તેઓ પ્રગતિના વિરોધી છે. તેઓ વિરોધી છે અતાર્કિક નીતિઓના. તેમનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે -કોઈ પણ સરકારી નીતિ લાગણીઓ પર નહીં, પણ નક્કર ગણિત અને લાંબા ગાળાના રાષ્ટ્રીય હિત પર આધારિત હોવી જોઈએ.ઇથેનોલ એક વિકલ્પ હોઈ શકે છે, પરંતુ તે દેશના ખાદ્ય સુરક્ષા અને જળ સંસાધનોના ભોગે ન હોવો જોઈએ. જ્યારે આપણે ઇંધણની વાત કરીએ, ત્યારે બફેટની એ વાત યાદ રાખવી જોઈએ: ‘બજારમાં એ જ ટકે છે જે પોતાની ગુણવત્તા અને કિંમતથી બીજાને હરાવી શકે, સરકારના ટેકાથી નહીં.’ તમે જે અનાજ ઉગાડો છો, તેની સાચી જગ્યા ગરીબની થાળી છે કે કારની ટાંકી? આ નિર્ણય લેતી વખતે દેશના અર્થશાસ્ત્રને પ્રાધાન્ય આપવું અનિવાર્ય છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.