265 મીમી વરસાદ બાદ કુદરત સામે માનવીય બેદરકારી પણ આવી કટઘરામાં
કેરળના વાયનાડ જિલ્લામાં થયેલી વિનાશક ભૂસ્ખલનની ઘટનાએ ફરી એકવાર પશ્ચિમ ઘાટના સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં વિકાસકાર્યો, ભારે વરસાદ અને ભૂસ્ખલનના જોખમ અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે. વાયનાડના કલ્લાડી ટનલ પ્રોજેક્ટ વિસ્તારમાં થયેલી આ દુર્ઘટનાને ઘણા નિષ્ણાતોએ ‘ગ્રે રાઇનો લેન્ડસ્લાઇડ’ તરીકે વર્ણવી છે. તેનો અર્થ એવો જોખમ કે જે પહેલેથી જ સ્પષ્ટ દેખાતો હતો, જેના વિશે વારંવાર ચેતવણીઓ આપવામાં આવી હતી, છતાં સમયસર અસરકારક પગલાં લેવામાં આવ્યા નહીં.
આ દુર્ઘટના ઉત્તરાખંડના હર્ષિલ વિસ્તારમાં થયેલા ભૂસ્ખલનથી અનેક રીતે અલગ હોવાનું નિષ્ણાતો માને છે. હર્ષિલમાં મુખ્ય કારણ અતિ ભારે વરસાદ અને કુદરતી ભૂગર્ભીય અસ્થિરતા હતી, જ્યારે વાયનાડમાં ભારે વરસાદ સાથે માનવીય પ્રવૃત્તિઓએ પણ જોખમ વધાર્યું હોવાની ચર્ચા થઈ રહી છે. કેરળના કેટલાક મંત્રીઓએ આ ઘટનાને “માનવસર્જિત આપત્તિ” ગણાવી છે અને ટનલ પ્રોજેક્ટ દરમિયાન ખોદવામાં આવેલી માટી અને કાટમાળનું બિનવૈજ્ઞાનિક રીતે નિકાલ કરવામાં આવ્યો હોવાનો આક્ષેપ કર્યો છે.
માહિતી અનુસાર, દુર્ઘટના પહેલાંના 24 કલાકમાં વાયનાડમાં અંદાજે 265 મિલીમીટર વરસાદ નોંધાયો હતો. હવામાન વિભાગે પહેલેથી જ ભારે વરસાદ અંગે ચેતવણી આપી હતી. સતત વરસાદને કારણે જમીનમાં પાણીનું પ્રમાણ વધી ગયું અને ઢોળાવ ધરાવતા વિસ્તારમાં સ્થિરતા ઘટી ગઈ. આવી સ્થિતિમાં ખોદકામ અને ઢગલાબંધ કાટમાળે જોખમને વધુ ગંભીર બનાવ્યો હોવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
આ દુર્ઘટના કલ્લાડી નજીક ચાલી રહેલા ટનલ રોડ પ્રોજેક્ટ દરમિયાન બની હતી. અચાનક વિશાળ પ્રમાણમાં માટી, પથ્થરો અને કાટમાળ ધસી પડતાં મજૂરોના રહેઠાણો, કામના વિસ્તારો અને આસપાસની કેટલીક રચનાઓ દટાઈ ગઈ. અનેક લોકો ઘાયલ થયા, જ્યારે કેટલાકના મોત થયા અને ઘણા લોકો ગુમ થયા હોવાનું અધિકારીઓએ જણાવ્યું.
ઘટનાની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને એનડીઆરએફ, ફાયર એન્ડ રેસ્ક્યુ સર્વિસ, પોલીસ, વન વિભાગ અને સ્થાનિક સ્વયંસેવકોને બચાવ કામગીરીમાં જોડવામાં આવ્યા. ભારે વરસાદ અને સતત ધસી પડતા કાટમાળને કારણે બચાવ કામગીરીમાં મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો. આસપાસના વિસ્તારોમાંથી પરિવારોને સલામત સ્થળે ખસેડવામાં આવ્યા અને રાહત શિબિરો શરૂ કરવામાં આવી.
‘ગ્રે રાઇનો’ એટલે શું?
‘ગ્રે રાઇનો’ શબ્દનો ઉપયોગ એવા જોખમ માટે થાય છે જે અચાનક નહીં પરંતુ લાંબા સમયથી સ્પષ્ટ દેખાતો હોય. એટલે કે જોખમ વિશે અગાઉથી જાણ હોવા છતાં યોગ્ય પગલાં ન લેવાતા અંતે મોટી દુર્ઘટના સર્જાય. વાયનાડની ઘટનામાં પણ અગાઉથી ભૂસ્ખલનના જોખમ અંગે ચેતવણીઓ આપવામાં આવી હતી અને પ્રોજેક્ટ વિસ્તારમાં માટીના ઢગલા દૂર કરવાની સલાહ આપવામાં આવી હતી. છતાં જરૂરી સુધારાત્મક પગલાં પૂરતા પ્રમાણમાં લેવામાં આવ્યા નહોતા, એવો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો છે.
હર્ષિલ અને વાયનાડમાં શું છે મુખ્ય તફાવત?
ઉત્તરાખંડના હર્ષિલમાં ભૂસ્ખલનનું મુખ્ય કારણ કુદરતી પરિબળો—અતિ ભારે વરસાદ, નાજુક પર્વતીય રચના અને ઊંચાઈવાળા વિસ્તારમાં જમીનની અસ્થિરતા—માનવામાં આવ્યું હતું. જ્યારે વાયનાડમાં ભારે વરસાદ તો હતો જ, પરંતુ ટનલ પ્રોજેક્ટ દરમિયાન થયેલા ખોદકામ, માટીનો અયોગ્ય નિકાલ અને ઢોળાવ પર વધેલા દબાણને કારણે જોખમ વધુ ગંભીર બન્યું હોવાની ચર્ચા છે. એટલે વાયનાડની ઘટના કુદરતી અને માનવસર્જિત બંને પરિબળોના સંયોજન તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
ટનલ પ્રોજેક્ટના કોન્ટ્રાક્ટરે જોકે તમામ આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે. કંપનીનું કહેવું છે કે અસાધારણ વરસાદ મુખ્ય કારણ હતો અને તમામ તકનીકી તથા નિયમનકારી માપદંડોનું પાલન કરવામાં આવ્યું હતું. કંપનીએ જણાવ્યું કે 24 કલાકમાં પડેલો વરસાદ સામાન્ય જુલાઈના વરસાદ કરતાં અનેક ગણો વધુ હતો, જેના કારણે આવી પરિસ્થિતિ સર્જાઈ.આ ટનલ પ્રોજેક્ટ કેરળ માટે મહત્વાકાંક્ષી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર યોજના છે. કોઝિકોડ અને વાયનાડ વચ્ચેનું અંતર ઘટાડવા અને થામરશેરી ઘાટ પરનો ટ્રાફિક ઓછો કરવા માટે આ ટ્વિન-ટ્યુબ ટનલનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે. જોકે પશ્ચિમ ઘાટ જેવા પર્યાવરણની દૃષ્ટિએ અત્યંત સંવેદનશીલ વિસ્તારમાં આવા મોટા પ્રોજેક્ટો અંગે લાંબા સમયથી ચર્ચા ચાલી રહી છે.
પર્યાવરણવિદોનું કહેવું છે કે ભારે વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં કોઈપણ મોટા બાંધકામ પહેલાં ભૂગર્ભીય અભ્યાસ, ઢોળાવની સ્થિરતા, પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થા અને ખોદકામમાંથી નીકળતા કાટમાળના વૈજ્ઞાનિક સંચાલનને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. જો આ પ્રક્રિયામાં બેદરકારી રાખવામાં આવે તો કુદરતી આપત્તિઓ વધુ વિનાશક બની શકે છે.વાયનાડ અગાઉ પણ ભૂસ્ખલન માટે સંવેદનશીલ વિસ્તાર તરીકે ઓળખાતો રહ્યો છે. 2024માં પણ જિલ્લામાં વિનાશક ભૂસ્ખલન થયું હતું, જેના કારણે અનેક લોકોના જીવ ગયા હતા. નવી ઘટનાએ ફરી એ જ ચિંતાઓને જીવંત કરી દીધી છે કે શું અગાઉના પાઠોમાંથી પૂરતું શીખવામાંu આવ્યું હતું કે નહીં.
ઘટના બાદ પોલીસે કેસ નોંધ્યો છે અને સમગ્ર મામલે તપાસ શરૂ કરવામાં આવી છે. તપાસમાં ભારે વરસાદ ઉપરાંત પ્રોજેક્ટની કામગીરી, સલામતીના નિયમો, કાટમાળના નિકાલ અને અગાઉ આપવામાં આવેલી ચેતવણીઓનું પાલન થયું હતું કે નહીં તેની પણ તપાસ કરવામાં આવશે.ભારતીય હવામાન વિભાગે વાયનાડ સહિત ઉત્તર કેરળના અનેક જિલ્લાઓમાં રેડ એલર્ટ જાહેર કર્યું હતું. રેડ એલર્ટનો અર્થ અત્યંત ભારે વરસાદની શક્યતા હોય છે, જેમાં 24 કલાકમાં 204 મીમીથી વધુ વરસાદ પડી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ભૂસ્ખલન અને અચાનક પૂરનું જોખમ ખૂબ વધી જાય છે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે હવામાન પરિવર્તનને કારણે ભારે વરસાદની ઘટનાઓ વધુ તીવ્ર અને વારંવાર બની રહી છે. તેથી પર્વતીય વિસ્તારોમાં વિકાસકાર્યો માટે માત્ર ઈજનેરી પૂરતી નથી, પરંતુ પર્યાવરણ અને આપત્તિ જોખમનું વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન પણ એટલું જ જરૂરી બની ગયું છે. જો સમયસર ચેતવણીઓને ગંભીરતાથી લેવામાં નહીં આવે તો આવી ‘ગ્રે રાઇનો’ પ્રકારની આપત્તિઓ ભવિષ્યમાં પણ ફરી બની શકે છે.
વાયનાડની આ ઘટના માત્ર એક ભૂસ્ખલન નથી, પરંતુ વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની જરૂરિયાતનો મોટો સંદેશ પણ આપે છે. ભારે વરસાદ કુદરતી પરિબળ હોઈ શકે, પરંતુ તેની વિનાશક અસર કેટલી વધે છે તે ઘણીવાર માનવીય નિર્ણયો પર પણ નિર્ભર રહે છે. આ દુર્ઘટનાએ ફરી સાબિત કર્યું છે કે સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં વૈજ્ઞાનિક આયોજન, કડક દેખરેખ અને સમયસરની ચેતવણીઓનું પાલન જ ભવિષ્યમાં આવી દુર્ઘટનાઓને ઘટાડવાનો સૌથી અસરકારક માર્ગ બની શકે છે.
