અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વણસતી સ્થિતિમધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) લાંબા સમયથી ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવનું કેન્દ્ર રહ્યું છે, પરંતુ તાજેતરમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ફરી શરૂ થયેલો સંઘર્ષ વૈશ્વિક સમુદાય માટે અત્યંત ચિંતાજનક બાબત બની ગયો છે. આ માત્ર બે દેશો વચ્ચેની લડાઈ નથી, પરંતુ તેની અસરો સમગ્ર વિશ્વના અર્થતંત્ર, સુરક્ષા અને રાજદ્વારી સંબંધો પર પડી રહી છે.
દાયકાઓ જૂની આ દુશ્મનાવટ જ્યારે ફરી એકવાર યુદ્ધના મેદાનમાં પરિવર્તિત થાય છે, ત્યારે તે વૈશ્વિક શાંતિ સામે મોટો પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન ખડો કરે છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો ૧૯૭૯ની ઈસ્લામિક ક્રાંતિ બાદથી જ તણાવપૂર્ણ રહ્યા છે. જોકે, સમયાંતરે મુત્સદ્દીગીરી દ્વારા મામલો થાળે પાડવાના પ્રયાસો થયા હતા, જેમાં ૨૦૧૫નો પરમાણુ કરાર મુખ્ય હતો. પરંતુ આ કરારમાંથી અમેરિકાના બહાર નીકળવા અને ત્યારબાદ લદાયેલા આર્થિક પ્રતિબંધોએ બંને દેશો વચ્ચે અવિશ્વાસની ખાઈ વધારે ઊંડી કરી દીધી.
તાજેતરમાં યુદ્ધ ફાટી નીકળવા પાછળના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ જોઈ શકાય છે:ડ્રોન અને મિસાઈલ હુમલાઓ: વ્યૂહાત્મક વિસ્તારો અને સૈન્ય મથકો પર પરસ્પર થતા હુમલાઓએ સળગતા વચમાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું છે. મધ્ય પૂર્વના અન્ય દેશો જેવા કે યમન, સીરિયા અને લેબનોનમાં સક્રિય સંગઠનોને ઈરાન દ્વારા મળતા કથિત સમર્થન અને તેની સામે અમેરિકાની જવાબી કાર્યવાહીએ સ્થિતિ વધુ વણસાવી છે. સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ જેવા મહત્વના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારી માર્ગો પર સૈન્ય ગતિવિધિઓ વધવાને કારણે તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે. આ યુદ્ધની સૌથી તાત્કાલિક અને ગંભીર અસર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર જોવા મળી રહી છે. મધ્ય પૂર્વ એ વિશ્વમાં ક્રૂડ ઓઈલ અને કુદરતી ગેસનો સૌથી મોટો સપ્લાયર છે. ક્રૂડ ઓઈલના ભાવસપ્લાય ચેઈન ખોરવાવાને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે. ઊર્જાના ભાવ વધવાથી પરિવહન ખર્ચ વધશે, જે વૈશ્વિક સ્તરે ચીજવસ્તુઓની મોંઘવારીમાં પરિણમશે.
યુદ્ધના કારણે રોકાણકારોમાં ભયનો માહોલ સર્જાતા વૈશ્વિક શેરબજારોમાં મોટા કડાકા શરૂ થઈ ગયા છે. ભારત જેવા દેશો જે પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું ઓઈલ આયાત કરે છે, તેમના માટે આ સ્થિતિ રાજકોષીય ખાધ અને રૂપિયાના અવમૂલ્યનનું કારણ બની શકે છે. અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધ માત્ર બે પક્ષો પૂરતું મર્યાદિત નથી. તે વિશ્વને ફરી એકવાર બે ધ્રુવોમાં વહેંચી રહ્યું છે. પશ્ચિમી દેશો અને નાટોના સભ્યો સામાન્ય રીતે અમેરિકાના વલણને સમર્થન આપે છે. આ ઉપરાંત મધ્ય પૂર્વમાં ઈરાનના પ્રાદેશિક હરીફો પણ અમેરિકાની વ્યૂહરચના સાથે જોડાયેલા છે. જ્યારે ઈરાનને રશિયા અને ચીન તરફથી પરોક્ષ કે પ્રત્યક્ષ રાજદ્વારી અને આર્થિક પીઠબળ મળી રહ્યું છે. આ મહાસત્તાઓની સંડોવણી આ યુદ્ધને વધુ લાંબુ અને જટિલ બનાવી શકે છે. આ નવું સમીકરણ ‘શીત યુદ્ધ’ જેવા દોરની યાદ અપાવે છે, જ્યાં નાના સંઘર્ષો મહાસત્તાઓની પ્રતિષ્ઠાનો જંગ બની જાય છે.
કોઈપણ યુદ્ધનું સૌથી કદરૂપું પાસું માનવતાની હાનિ છે. ઈરાન અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં વસતી સામાન્ય જનતાએ આ આધુનિક શસ્ત્રોના યુદ્ધની ભારે કિંમત ચૂકવવી પડશે. મોટાપાયે વિસ્થાપન, શરણાર્થીઓનું સંકટ અને પાયાની સુવિધાઓ જેવી કે તબીબી સહાય, અન્ન અને પાણીની અછત વર્તાઈ શકે છે. ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે યુદ્ધો ક્યારેય કોઈ સમસ્યાનું કાયમી નિવારણ લાવી શક્યા નથી, તે માત્ર વિનાશ પાછળ છોડી જાય છે. યુદ્ધ એ કોઈ સમસ્યાનો ઉકેલ નથી, પરંતુ તે પોતે જ એક નવી અને વધુ ગંભીર સમસ્યાઓની શરૂઆત છે. વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને વિશ્વના અન્ય તટસ્થ દેશોએ તાકીદે મધ્યસ્થી કરવાની જરૂર છે.
બંને પક્ષોએ પોતપોતાના અહમ બાજુ પર મૂકીને રાજદ્વારી વાટાઘાટો ના ટેબલ પર આવવું પડશે. વિશ્વ અત્યારે કોરોના મહામારીની અસરો અને અન્ય પ્રાદેશિક યુદ્ધો આર્થિક રીતે બેઠું થઈ રહ્યું છે, ત્યારે વધુ એક મોટા યુદ્ધને પરવડી શકે તેમ નથી. પરમાણુ સંપન્ન દેશોની સંડોવણી ધરાવતો આ સંઘર્ષ જો વહેલી તકે અટકાવવામાં નહીં આવે, તો તે ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધ તરફ દોરી જવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેથી જ, વૈશ્વિક નેતાઓએ તાત્કાલિક યુદ્ધવિરામ માટે દબાણ લાવવું જોઈએ અને શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તિત્વની દિશામાં પગલાં ભરવાં જોઈએ. બની શકે છે કે ટ્રમ્પ દ્વારા આ રીતે યુદ્ધ અને યુદ્ધવિરામની જાહેરાતો કરીને શેરબજારોમાં કમાણી કરવામાં આવી રહી હોય પરંતુ વિશ્વના અન્ય નેતાઓએ ટ્રમ્પ પર દબાણ લાવીને સંઘર્ષની આ સ્થિતિને ટાળવી જોઈએ. જો તેમ થશે તો જ વિશ્વમાં લોકો જીવી શકશે તે નક્કી છે.
