વિશ્વભરમાં હવામાન પરિવર્તનની વધતી અસર વચ્ચે હવે વૈજ્ઞાનિકોએ એક નવા અને ગંભીર જોખમ અંગે ચેતવણી આપી છે. હવામાન નિષ્ણાતોના મતે આગામી વર્ષોમાં ‘સુપર અલ નીનો’ (Super El Niño) જેવી અત્યંત પ્રબળ આબોહવા ઘટના સર્જાઈ શકે છે, જેના કારણે દુનિયાના અનેક દેશોમાં ભયંકર દુષ્કાળ, ખેતીમાં ભારે નુકસાન અને ખાદ્ય પદાર્થોની અછત સર્જાવાની શક્યતા છે. ભારત પણ આ સંભવિત સંકટથી અછૂત રહે તેવી શક્યતા ઓછી છે.
અલ નીનો એ પ્રશાંત મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વીય ભાગમાં સમુદ્રના પાણીનું તાપમાન અસામાન્ય રીતે વધવાની કુદરતી ઘટના છે. જ્યારે આ ઘટના ખૂબ જ તીવ્ર સ્વરૂપ ધારણ કરે છે ત્યારે તેને ‘સુપર અલ નીનો’ કહેવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં વૈશ્વિક હવામાન ચક્ર પર વ્યાપક અસર પડે છે. ક્યાંક અતિશય વરસાદ પડે છે તો ક્યાંક લાંબા સમય સુધી વરસાદ ન પડતા દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે.
હવામાન વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, વધતા વૈશ્વિક તાપમાનને કારણે ભવિષ્યમાં સુપર અલ નીનોની આવર્તન અને તીવ્રતા બંનેમાં વધારો થઈ શકે છે. જો આવું બનશે તો કૃષિ આધારિત અર્થતંત્ર ધરાવતા દેશો માટે સૌથી મોટું જોખમ ઊભું થશે. ભારત, ચીન, ઓસ્ટ્રેલિયા, ઇન્ડોનેશિયા અને આફ્રિકાના ઘણા દેશોમાં પાક ઉત્પાદન પર ગંભીર અસર પડી શકે છે.જો કે
ભારતમાં મોનસૂન ખેતી માટે જીવનદોરી સમાન છે. અલ નીનોની સ્થિતિ દરમિયાન સામાન્ય રીતે મોનસૂન નબળો પડે છે, જેના કારણે વરસાદમાં ઘટાડો જોવા મળે છે. જો સુપર અલ નીનો સર્જાય તો દેશના અનેક રાજ્યોમાં વરસાદની ભારે અછત સર્જાઈ શકે છે. પરિણામે ચોખા, ઘઉં, દાળ, તેલબિયાં અને શાકભાજીના ઉત્પાદન પર સીધી અસર પડી શકે છે.
કૃષિ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ઉત્પાદન ઘટવાથી ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં ભારે વધારો થઈ શકે છે. ગરીબ અને વિકાસશીલ દેશોમાં ખાદ્ય સુરક્ષાનો પ્રશ્ન વધુ ગંભીર બની શકે છે. વિશ્વના અનેક વિસ્તારોમાં પાણીની અછત, પશુપાલન ક્ષેત્રમાં નુકસાન અને ઊર્જા ઉત્પાદન પર પણ અસર જોવા મળી શકે છે.સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય હવામાન સંસ્થાઓ પહેલેથી જ દેશોને પાણી સંચાલન, કૃષિમાં નવી ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ અને આબોહવા પરિવર્તન સામે સજ્જ થવા માટે અપીલ કરી રહી છે. નિષ્ણાતોના મતે વરસાદ આધારિત ખેતી કરતા વિસ્તારોમાં આગોતરી તૈયારી અને વૈકલ્પિક પાક પદ્ધતિઓ અપનાવવી જરૂરી બનશે.
વિશ્વભરમાં વધી રહેલા તાપમાન અને બદલાતા હવામાનના પેટર્ન વચ્ચે ‘સુપર અલ નીનો’ માત્ર એક વૈજ્ઞાનિક ઘટના નથી, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર, ખાદ્ય સુરક્ષા અને માનવ જીવન માટે મોટો પડકાર બની શકે છે. જો સમયસર યોગ્ય પગલાં લેવામાં નહીં આવે તો આગામી વર્ષોમાં દુનિયાને સદીના સૌથી મોટા દુષ્કાળ અને અન્ન સંકટનો સામનો કરવો પડી શકે છે. ભારત માટે પણ આ ચેતવણીને ગંભીરતાથી લેવાની જરૂર છે.
