મધ્યપ્રદેશના ધાર જિલ્લામાં સ્થિત પ્રખ્યાત ભોજશાળા વિવાદ અંગે હાઈકોર્ટે આજે પોતાનો ચુકાદો આપ્યો. તેના આદેશમાં કોર્ટે ભોજશાળાને મંદિર જાહેર કર્યું છે. કોર્ટે ભોજશાળા અંગે હિન્દુ પક્ષ દ્વારા રજૂ કરાયેલી માંગણીઓ સ્વીકારી છે. હાઈકોર્ટે અવલોકન કર્યું, “અમને જાણવા મળ્યું છે કે આ સ્થળે હિન્દુ પૂજા અને ધાર્મિક વિધિઓનું સાતત્ય ક્યારેય બંધ થયું નથી.” કોર્ટે વધુમાં નોંધ્યું, “અમે એ પણ રેકોર્ડ પર રાખીએ છીએ કે વિવાદિત વિસ્તાર ભોજશાળા તરીકે ઓળખાતો પરમાર વંશના રાજા ભોજ સાથે સંકળાયેલા સંસ્કૃત શિક્ષણના કેન્દ્ર તરીકે માન્યતા પ્રાપ્ત હતો.”
- ચુકાદામાં શું કહેવામાં આવ્યું?
- હાઈકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે ‘હિન્દુ ફ્રન્ટ ફોર જસ્ટિસ’ દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજીનો નિકાલ નીચેના નિર્દેશો સાથે કરવામાં આવે છે:
- ભોજશાળા અને કમાલ મૌલા મસ્જિદનો વિવાદિત વિસ્તાર ૧૮ માર્ચ, ૧૯૦૪ થી ૧૯૫૮ ના કાયદા હેઠળ એક સંરક્ષિત સ્મારક છે.
- આ વિસ્તારનું ધાર્મિક પાત્ર ભોજશાળાનું છે, જેમાં દેવી વાગ્દેવી (સરસ્વતી) ના મંદિરનો પણ સમાવેશ થાય છે.
- કેન્દ્ર સરકાર અને ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) ધાર સ્થિત વિવાદિત મિલકતમાં ભોજશાળા મંદિરના હેતુપૂર્ણ વહીવટ અને સંચાલન અને સંસ્કૃત શિક્ષણ અંગે નિર્ણયો લેશે.
- ASI મિલકતનું એકંદર વહીવટ ચાલુ રાખશે.
કોર્ટે ભોજશાળાને મંદિર તરીકે માન્યતા આપી: વકીલ
ભોજશાળા વિવાદ અંગેના ચુકાદા પર ટિપ્પણી કરતા હિન્દુ પક્ષના વકીલ વિષ્ણુ શંકર જૈને જણાવ્યું હતું કે કોર્ટે ભોજશાળાને રાજા ભોજના મંદિર તરીકે માન્યતા આપી છે. કોર્ટે અમને પૂજા કરવાનો અધિકાર આપ્યો છે. મુસ્લિમ પક્ષ વૈકલ્પિક જમીનની વિનંતી કરી શકે છે. તેઓ વૈકલ્પિક સ્થળ માટે સરકારને અરજી કરી શકે છે. વિષ્ણુ શંકર જૈને વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે હાઇકોર્ટની ઇન્દોર બેન્ચે હિન્દુ સમુદાયના પૂજા અને ધાર્મિક વિધિઓના અધિકારને સમર્થન આપ્યું છે. હાઇકોર્ટે ASI ના રિપોર્ટ પર આધાર રાખ્યો છે. કોર્ટે ભોજશાળાને મંદિર તરીકે માન્યતા આપી છે અને તેના હિન્દુ મંદિર તરીકેના પાત્રને સમર્થન આપ્યું છે. હવેથી ત્યાં ફક્ત હિન્દુ પૂજા જ થશે. આજે સ્થળ પર અંતિમ નમાઝ અદા કરવામાં આવી.
ધાર જિલ્લામાં કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થા
નોંધનીય છે કે આ મામલા અંગે 2022માં મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટની ઈન્દોર બેન્ચ સમક્ષ એક અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. ગયા મહિને 6 એપ્રિલથી શરૂ થયેલી સતત સુનાવણી બાદ હાઈકોર્ટે 12 મેના રોજ પોતાનો ચુકાદો અનામત રાખ્યો હતો. દરમિયાન કોર્ટે આજે શુક્રવાર, 15 મેના રોજ આ કેસમાં પોતાનો ચુકાદો આપ્યો હતો. નોંધનીય છે કે આ ચુકાદા પહેલા ધાર જિલ્લામાં કલમ 163 લાગુ કરવામાં આવી હતી. વધુમાં પાંચથી વધુ લોકોના ભેગા થવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે અને કોઈપણ પ્રકારના વિરોધ, પ્રદર્શન અથવા સરઘસ પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. મધ્યપ્રદેશ પોલીસ કોઈપણ પ્રકારની ઉશ્કેરણીજનક ટિપ્પણીઓ પોસ્ટ કરનારા કોઈપણ વ્યક્તિ પર સોશિયલ મીડિયા પર કડક નજર રાખી રહી છે. વધુમાં બોટલોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના વેચાણ પર કડક નજર રાખવામાં આવી રહી છે. આવી પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ લોકો સામે કાર્યવાહી કરવાની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે.
સમગ્ર વિવાદ શું છે?
મૂળભૂત રીતે ભોજશાળા સંબંધિત આ કેસમાં હિન્દુ અને મુસ્લિમ પક્ષો વચ્ચેનો વિવાદ સામેલ છે. સમગ્ર વિવાદનું મૂળ એ નક્કી કરવામાં રહેલું છે કે ભોજશાળા હિન્દુ દેવી માતા વાગ્દેવી જેને માતા સરસ્વતી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે તેને સમર્પિત મંદિર છે. હિન્દુ પક્ષનો દાવો છે કે ભોજશાળા પ્રાચીન સમયથી માતા વાગ્દેવીના મંદિર તરીકે સેવા આપી રહી છે. તેનાથી વિપરીત મુસ્લિમ પક્ષનો દાવો છે કે આ સ્થળ પર સ્થિત માળખું કમાલ મૌલા મસ્જિદ છે. જ્યારે કેસ કોર્ટમાં ચાલી રહ્યો છે ત્યારે આ મુદ્દો સમાજમાં પણ નોંધપાત્ર તણાવ અને ચર્ચા પેદા કરી રહ્યો છે. ખાસ કરીને ધાર્મિક પૂજાના પ્રદર્શન અંગે, ખાસ કરીને વસંત પંચમીના દિવસે આ સ્થળ પર વારંવાર તણાવનું વાતાવરણ રહ્યું છે.
આ મામલો 2022 માં ઉભરી આવ્યો હતો જ્યારે હિન્દુ ફ્રન્ટ ફોર જસ્ટિસ દ્વારા હાઇકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. અરજીમાં ભોજશાળાના ધાર્મિક પાત્રને નક્કી કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી અને માંગ કરવામાં આવી હતી કે સ્થળ પર સંપૂર્ણ અધિકાર હિન્દુ સમુદાયને આપવામાં આવે. 2024 માં ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) એ 98 દિવસ સુધી ચાલેલા ભોજશાળા સંકુલનો વૈજ્ઞાનિક સર્વે હાથ ધર્યો હતો. ત્યારબાદ 23 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે વસંત પંચમી પર દિવસભર પૂજા અને પ્રાર્થના કરવાની મંજૂરી આપી. હાઇકોર્ટમાં નિયમિત સુનાવણી 6 એપ્રિલ, 2026 ના રોજ શરૂ થઈ અને 12 મે સુધી ચાલુ રહી. ઇન્દોર હાઇકોર્ટે 12 મે ના રોજ પોતાનો ચુકાદો અનામત રાખ્યો હતો.
