અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ વચ્ચેની બેઠક પહેલાં તાઈવાન ટાપુની આસપાસ ચીની લશ્કરી ગતિવિધિઓમાં અચાનક વધારો થયો છે. છેલ્લા ૨૪ કલાકમાં તાઈવાનની આજુબાજુ પીપલ્સ લિબરેશન આર્મીનાં અનેક વિમાનો અને યુદ્ધ જહાજો ફરી રહ્યાં છે, જેનાથી આ ક્ષેત્રમાં ભૂ-રાજકીય તણાવ ફરીથી શરૂ થયો છે. તાઇવાનના સંરક્ષણ મંત્રાલયે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર માહિતી આપતાં કહ્યું હતું કે સોમવારે સ્થાનિક સમય મુજબ સવારે ૬ વાગ્યા સુધીમાં સાત ચીની લશ્કરી વિમાનો, પાંચ નૌકાદળનાં જહાજો અને એક સત્તાવાર સરકારી જહાજ તાઇવાનની આસપાસ ઉડાન ભરતા જોવા મળ્યાં હતાં.
સાતમાંથી પાંચ વિમાનો બે પ્રદેશો વચ્ચેની બિનસત્તાવાર સરહદ પાર કરીને તાઇવાનના ઉત્તરીય અને દક્ષિણ-પશ્ચિમ હવાઈ સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ્યાં હતાં. તાઇવાનની સેનાએ કહ્યું હતું કે તે પરિસ્થિતિ પર સતત નજર રાખી રહી છે અને સુરક્ષા પ્રોટોકોલ હેઠળ યોગ્ય પ્રતિક્રિયા આપી રહી છે. ચીનનો તાઇવાન પરનો દાવો એક ખૂબ જ જટિલ મુદ્દો છે, જે ઐતિહાસિક, રાજકીય અને કાનૂની મૂળ ધરાવે છે. ચીનનો સત્તાવાર અભિપ્રાય એ છે કે તાઇવાન ચીનનો અવિભાજ્ય ભાગ છે. આ દૃષ્ટિકોણ ચીનની રાષ્ટ્રીય નીતિનો પાયાનો પથ્થર છે અને સ્થાનિક કાયદાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિવેદનો દ્વારા તેનો મજબૂત રીતે બચાવ કરવામાં આવે છે.
બીજી બાજુ તાઇવાન એક સ્વતંત્ર ઓળખ જાળવી રાખે છે. તેની પોતાની ચૂંટાયેલી સરકાર, સ્વતંત્ર સૈન્ય અને મજબૂત અર્થતંત્ર છે, જે એક સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે કાર્યરત છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તાઇવાનની સ્થિતિ તેના સાર્વભૌમત્વ, સ્વ-નિર્ણયનો અધિકાર અને બિન-હસ્તક્ષેપના સિદ્ધાંતોની કસોટી કરી રહી છે. ચીનનો તાઇવાન પરનો દાવો ૧૬૮૩ થી શરૂ થાય છે, જ્યારે કિંગ રાજવંશે ટાપુને પોતાના કબજામાં લઈ લીધો હતો. ૧૮૯૫ માં પ્રથમ ચીન-જાપાની યુદ્ધ બાદ ચીનને આ ટાપુ જાપાનને સોંપવાની ફરજ પડી હતી. ત્યારબાદ તાઇવાન ૫૦ વર્ષ સુધી જાપાની વસાહત બની ગયું હતું.
બીજાં વિશ્વયુદ્ધમાં જાપાનની હાર પછી તાઇવાન ચીનના નિયંત્રણમાં પાછું આવ્યું, પરંતુ તાઈવાનના સાર્વભૌમત્વનું ઔપચારિક હસ્તાંતરણ ક્યારેય કાયદેસર બન્યું નથી. આ વિવાદે ૧૯૪૯માં તેનું આધુનિક સ્વરૂપ ધારણ કરી લીધું, જ્યારે ચીની ગૃહયુદ્ધના પરિણામે ચીનની મુખ્ય ભૂમિ પર પીપલ્સ રિપબ્લિક ઓફ ચાઇનાની સ્થાપના થઈ. ગૃહયુદ્ધમાં હાર બાદ ચીનની રાષ્ટ્રવાદી પ્રજાસત્તાક ચીન સરકાર તાઇવાન ભાગી ગઈ અને તેણે ત્યાંથી સમગ્ર ચીન પર પોતાનો દાવો કર્યો. હવે ચીન પણ તાઈવાન પર દાવો કરી રહ્યું છે. ત્યારથી આ પ્રદેશ બેવડા સાર્વભૌમત્વના દાવાઓ વચ્ચે ફસાયેલો છે. તાઇવાન હાલમાં એક વાસ્તવિક સ્વતંત્ર રાજ્ય તરીકે કાર્ય કરે છે, પરંતુ ચીન સાથે સીધા લશ્કરી સંઘર્ષને ટાળવા માટે તેણે હજુ સુધી ઔપચારિક સ્વતંત્રતા જાહેર કરી નથી.
લગભગ નવ વર્ષ પછી કોઈ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ચીનની સત્તાવાર મુલાકાતે જઈ રહ્યા છે. ચીનના વિદેશ મંત્રાલયે સોમવારે જાહેરાત કરી હતી કે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ૧૩ થી ૧૫ મે દરમિયાન ચીનની મુલાકાત લેશે. આ મુલાકાત ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગના આમંત્રણ પર થઈ રહી છે. આ મુલાકાત એવા સમયે ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે, જ્યારે અમેરિકા, ઇઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલું યુદ્ધ, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં કટોકટી અને વૈશ્વિક ઉર્જા પુરવઠા અંગે વિશ્વભરમાં ચિંતા વધી રહી છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ-શી જિનપિંગ વચ્ચેની વાટાઘાટોમાં તાઇવાનનો મુદ્દો પણ કેન્દ્રસ્થાને રહેવાની અપેક્ષા છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની મુલાકાત પહેલાં વરિષ્ઠ અમેરિકન અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે તાઇવાન અંગે અમેરિકાની નીતિ યથાવત છે. અમેરિકન અધિકારીઓએ દાવો કર્યો હતો કે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વહીવટીતંત્રે તેના કાર્યકાળના પહેલા વર્ષમાં તાઇવાનને અગાઉના વહીવટીતંત્રે તેના સમગ્ર ચાર વર્ષમાં કરેલા શસ્ત્રોના વેચાણ કરતાં વધુ શસ્ત્રોના વેચાણને મંજૂરી આપી હતી. આ હેવાલો સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ચીનનાં દબાણ છતાં અમેરિકા તાઇવાન પ્રત્યેના પોતાના સમર્થનના વલણમાં ફેરફાર કરવા તૈયાર નથી. અમેરિકાના સંરક્ષણ આયોજકો લાંબા સમયથી ચીન-તાઇવાન સંઘર્ષની શક્યતાને અમેરિકા સામેના સૌથી પડકારજનક લશ્કરી દૃશ્યોમાંનું એક માને છે.
પેન્ટાગોનના તાજેતરના મૂલ્યાંકન મુજબ ચીન પાસે ઝડપથી વિસ્તરતું સૈન્ય છે, જેમાં નૌકાદળ, મિસાઇલ સિસ્ટમ, ડ્રોન અને ૬૦૦ થી વધુ પરમાણુ શસ્ત્રોનો સમાવેશ થાય છે. તાઇવાન પરના કોઈ પણ યુદ્ધ માટે મોટી સંખ્યામાં લાંબા અંતરની મિસાઇલો, નૌકાદળના ઇન્ટરસેપ્ટર અને હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓની જરૂર પડશે. ઇરાન સામે હાલમાં ઉપયોગમાં લેવાતાં ઘણાં શસ્ત્રો પણ મહત્ત્વપૂર્ણ બની રહેશે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ વચ્ચે પ્રસ્તાવિત બેઠક પહેલાં અમેરિકાએ તાઇવાન પર પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું છે. વરિષ્ઠ અમેરિકન અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે તાઇવાન મુદ્દા પર અમેરિકાની નીતિમાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી અને ભવિષ્યમાં પણ આવા કોઈ ફેરફારની સંભાવના નથી.
અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે તાઇવાન દ્વારા ગયાં અઠવાડિયે વધારાનું સંરક્ષણ બજેટ પસાર કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તેમાં કેટલાક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રસ્તાવોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ન હતો, જેનાથી અમેરિકા નિરાશ છે. અમેરિકન અધિકારીઓના મતે તાઇવાનની સુરક્ષા જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને મૂળ સંરક્ષણ પેકેજના બાકીના ભાગને પણ મંજૂરી આપવી જોઈએ. તાઇવાને અમેરિકી શસ્ત્રો ખરીદવા માટે એક વધારાનું બજેટ બિલ પસાર કર્યું છે. આ યોજનાનો ખર્ચ ૭૮૦ અબજ તાઇવાન ડોલર અથવા આશરે ૨૪.૮ અબજ અમેરિકન ડોલર સુધી થઈ શકે છે. અમેરિકામાં ડેમોક્રેટિક અને રિપબ્લિકન કાયદા નિર્માતાઓએ તાઇવાન સામે ચીનના વધતાં જોખમો પર ચિંતા વ્યક્ત કરતો ઠરાવ રજૂ કર્યો છે. આ ઠરાવ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને શી જિનપિંગ વચ્ચેના શિખર સંમેલન પહેલાં આવ્યો છે.
નિષ્ણાતો માને છે કે ચીન હવે તાઇવાન પર દબાણ લાવવા માટે ગ્રે ઝોન યુક્તિઓનો વધુને વધુ ઉપયોગ કરી રહ્યું છે; એટલે કે સીધી દુશ્મનાવટ વિના સતત લશ્કરી હાજરી જાળવી રાખવી. આ વખતે હવાઈ પ્રવૃત્તિનો અભાવ અને ફક્ત નૌકાદળના જહાજોની હાજરી આ વ્યૂહરચનાનો ભાગ હોવાનું માનવામાં આવે છે. આનાથી ચીન ખુલ્લા મુકાબલા વિના તેની તાકાતનું પ્રદર્શન કરી શકે છે અને તાઇવાનને સતર્ક રહેવાની ફરજ પડે છે.
તાઇવાનની સેનાએ જણાવ્યું હતું કે તેણે પરિસ્થિતિ પર નજર રાખી હતી અને જરૂરી બદલો લેવાની કાર્યવાહી કરી હતી. સતત બે દિવસથી ચીનની નૌકાદળની વધતી પ્રવૃત્તિ એ સ્પષ્ટ સંકેત છે કે બેઇજિંગ તેની દબાણની નીતિ ચાલુ રાખી રહ્યું છે. આ પ્રવૃત્તિઓ હાલમાં ઓછી-તીવ્રતા ધરાવે છે, પણ જો ચીનની આ પેટર્ન ચાલુ રહે તો ભવિષ્યમાં મોટી લશ્કરી કવાયતો અથવા વધુ આક્રમક કાર્યવાહીની અપેક્ષા રાખી શકાય છે.
ઈરાન સાથે અમેરિકા અને ઈઝરાયલના યુદ્ધે વ્યૂહાત્મક વિશ્લેષકોમાં એક નવી ચર્ચા જગાવી છે કે જ્યારે અમેરિકન સૈન્ય મધ્ય પૂર્વ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે ત્યારે શું ચીન તાઈવાન પર હુમલો કરવાની તક ઝડપી શકે છે? ચીને ૧૯૫૦ના દાયકામાં આવું પગલું ભર્યું હતું, જ્યારે અમેરિકા મધ્ય પૂર્વમાં લશ્કરી કાર્યવાહીમાં રોકાયેલું હતું, પરંતુ આ વખતે પરિસ્થિતિ અલગ દેખાય છે. ઈરાન યુદ્ધ શરૂ થયા પછી તાઇવાનની આસપાસ ચીનની લશ્કરી પ્રવૃત્તિઓમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. નિષ્ણાતોના મતે આ પગલું ચીન તરફથી રાજદ્વારી સંકેત હોઈ શકે છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
