અડધાથી પણ ઓછો વરસાદ! 21 જૂન સુધી દેશમાં માત્ર 46 મીમી વરસાદ, એલ નીનોના ખતરાથી નબળા ચોમાસાની ચિંતા વધી
વર્ષ 2026ના ચોમાસાની શરૂઆત દેશ માટે ચિંતાજનક સાબિત થઈ રહી છે. સામાન્ય રીતે જૂનના ત્રીજા સપ્તાહ સુધી દેશના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં સારો વરસાદ નોંધાતો હોય છે, પરંતુ આ વર્ષે સ્થિતિ વિપરીત જોવા મળી રહી છે. 21 જૂન 2026 સુધી દેશમાં સરેરાશ માત્ર 46 મીમી વરસાદ નોંધાયો છે, જ્યારે આ સમયગાળા દરમિયાન સામાન્ય રીતે આશરે 84.4 મીમી વરસાદ થવો જોઈએ. એટલે કે દેશ હાલમાં લગભગ 46 ટકા વરસાદની ઘટનો સામનો કરી રહ્યો છે.હવામાન નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે પ્રશાંત મહાસાગરમાં ઝડપથી મજબૂત બની રહેલી એલ નીનો (El Niño) પરિસ્થિતિ ચોમાસાને નબળું પાડવાનું મુખ્ય કારણ બની શકે છે. એલ નીનોના કારણે અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડીમાંથી આવતી ભેજવાળી પવનોની ગતિ ધીમી પડી છે, જેના કારણે ચોમાસું ઘણા વિસ્તારોમાં અટકી ગયું છે.
ચોમાસાની શરૂઆતથી જ નિરાશાજનક સ્થિતિ
ભારતમાં દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું સામાન્ય રીતે કૃષિ, પીવાના પાણી અને અર્થતંત્ર માટે જીવનદાયી ગણાય છે. પરંતુ આ વર્ષે ચોમાસું કેરળમાં પણ મોડું પહોંચ્યું હતું. ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) મુજબ ચોમાસું 4 જૂને કેરળ પહોંચ્યું, જે સામાન્ય તારીખ કરતાં ત્રણ દિવસ મોડું હતું. ત્યારબાદ તેની પ્રગતિ પણ ધીમી રહી છે.હાલમાં દેશના અનેક રાજ્યોમાં વરસાદની ગંભીર અછત જોવા મળી રહી છે. ખાસ કરીને મહારાષ્ટ્ર, મધ્ય ભારત, વિદર્ભ, ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારો અને ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતના ભાગોમાં વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઘણો ઓછો રહ્યો છે.
મહારાષ્ટ્રમાં 80 ટકા સુધી વરસાદની ઘટ
મહારાષ્ટ્રમાં સ્થિતિ સૌથી વધુ ચિંતાજનક બની છે. રાજ્ય સરકારના જણાવ્યા અનુસાર જૂન મહિનામાં રાજ્યમાં આશરે 80 ટકા વરસાદની ઘટ નોંધાઈ છે. ઘણા વિસ્તારોમાં ખેડૂતોએ હજુ સુધી વાવણી શરૂ કરી શકી નથી, જ્યારે કેટલાક વિસ્તારોમાં ગરમી અને પાણીની અછત વધુ ગંભીર બની રહી છે.વિદર્ભ વિસ્તારમાં સામાન્ય 63.2 મીમી સામે માત્ર 18.2 મીમી વરસાદ નોંધાયો, જે 71 ટકા ઘટાડો દર્શાવે છે. નાગપુર સહિતના વિસ્તારોમાં તાપમાન 42 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી ઉપર પહોંચી ગયું છે.
મુંબઈમાં 12 વર્ષનો સૌથી સૂકો જૂન
દેશની આર્થિક રાજધાની મુંબઈ પણ પાણીની ગંભીર સમસ્યાનો સામનો કરી રહી છે. સતત નબળા વરસાદના કારણે શહેરના જળાશયોનું સ્તર ઝડપથી ઘટ્યું છે. સ્થિતિ એટલી ગંભીર બની છે કે સ્થાનિક તંત્રને પાણી પુરવઠામાં કાપ મૂકવો પડ્યો છે. રિપોર્ટ મુજબ મુંબઈમાં છેલ્લા 12 વર્ષનો સૌથી સૂકો જૂન નોંધાયો છે.જળાશયોમાં માત્ર મર્યાદિત પાણી બચ્યું હોવાથી ઔદ્યોગિક અને વ્યાપારી ઉપયોગ માટે પણ પાણીમાં ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે. જો આગામી દિવસોમાં સારો વરસાદ નહીં પડે તો પાણી સંકટ વધુ ગંભીર બની શકે છે.
એલ નીનો શું છે અને કેમ ચિંતાજનક છે?
એલ નીનો એ પ્રશાંત મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વીય ભાગમાં સમુદ્રના પાણીના તાપમાનમાં અસામાન્ય વધારો થવાની ઘટના છે. જ્યારે એલ નીનો સક્રિય બને છે ત્યારે વિશ્વના અનેક દેશોની હવામાન પ્રણાલી પર અસર થાય છે. ભારત માટે એલ નીનો સામાન્ય રીતે નબળા ચોમાસા અને ઓછા વરસાદ સાથે જોડાયેલો માનવામાં આવે છે. હવામાન વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે 2026નું એલ નીનો ખૂબ જ મજબૂત બની શકે છે. કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય હવામાન મોડલોએ ચેતવણી આપી છે કે આ એલ નીનો છેલ્લા ઘણા દાયકાઓના સૌથી શક્તિશાળી એલ નીનોમાંનો એક બની શકે છે.
IMDનું અનુમાન પણ ચિંતાજનક
ભારતીય હવામાન વિભાગે અગાઉ જાહેર કરેલા લાંબા ગાળાના અનુમાનમાં જણાવ્યું હતું કે 2026 દરમિયાન દેશને સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ મળી શકે છે. IMDએ જૂનથી સપ્ટેમ્બર વચ્ચે સમગ્ર દેશ માટે વરસાદ લાંબા ગાળાની સરેરાશ (LPA)ના આશરે 90 ટકા રહેવાની શક્યતા વ્યક્ત કરી છે. આને “બેલો નોર્મલ” એટલે કે સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ ગણવામાં આવે છે.IMD અનુસાર 60 ટકા સંભાવના એવી પણ છે કે દેશને વરસાદની ખાધવાળું ચોમાસું મળી શકે. સાથે જ એલ નીનોની સ્થિતિ ચોમાસા દરમિયાન વધુ મજબૂત બનવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
ખેડૂતો માટે ચિંતાનો વિષય
ભારતની ખેતી મોટા પ્રમાણમાં ચોમાસા પર આધારિત છે. વરસાદમાં ઘટાડો થવાથી ખરીફ પાકોની વાવણી પ્રભાવિત થઈ શકે છે. ખાસ કરીને ચોખા, કપાસ, મકાઈ, સોયાબીન અને દાળ જેવા પાકો માટે સમયસર વરસાદ અત્યંત જરૂરી હોય છે.
વિદર્ભ અને મધ્ય ભારતના અનેક વિસ્તારોમાં ખેડૂતોને હજુ વાવણી ન કરવાની સલાહ આપવામાં આવી છે કારણ કે વરસાદ સ્થિર નથી. જો શરૂઆતમાં વાવેલા બીજ બાદમાં સૂકા પડી જાય તો ખેડૂતોને ભારે નુકસાન થઈ શકે છે.
ખાદ્ય મોંઘવારી વધવાનો ભય
નબળા ચોમાસાની સીધી અસર ખાદ્ય પદાર્થોના ભાવ પર પણ પડી શકે છે. વરસાદ ઓછો થવાથી કૃષિ ઉત્પાદન ઘટે છે અને બજારમાં પુરવઠો ઓછો થાય છે. જેના કારણે શાકભાજી, ફળો, અનાજ અને અન્ય આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં વધારો થવાની શક્યતા રહે છે.અર્થશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સિંચાઈ સુવિધાઓમાં વધારો થયો હોવાથી કૃષિ ક્ષેત્ર પહેલાની સરખામણીએ વધુ મજબૂત બન્યું છે, છતાં લાંબા ગાળે નબળું ચોમાસું અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરી શકે છે.
હજુ આશા જીવંત છે
જોકે હાલની સ્થિતિ ચિંતાજનક છે, પરંતુ હવામાન વિભાગ અને નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જૂનના અંતિમ સપ્તાહ દરમિયાન ચોમાસાની ગતિમાં સુધારો થઈ શકે છે. અરબી સમુદ્રમાં પવનની ગતિ વધવાની સંભાવના છે, જેના કારણે ચોમાસું ફરી સક્રિય બની શકે છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં આગામી દિવસોમાં સારા વરસાદની શક્યતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
ઉત્તર-પૂર્વ ભારત અને દક્ષિણ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદની આગાહી પણ કરવામાં આવી છે, જે ચોમાસાની પ્રગતિ માટે સકારાત્મક સંકેત માનવામાં આવે છે.
આગામી સપ્તાહ નિર્ણાયક સાબિત થશે
હાલ દેશભરના ખેડૂતો, હવામાન વૈજ્ઞાનિકો અને સરકારોની નજર આગામી એકથી બે સપ્તાહ પર ટકેલી છે. જો ચોમાસું ઝડપથી આગળ વધશે અને વરસાદની ખાધ ઓછી થશે તો પરિસ્થિતિ સુધરી શકે છે. પરંતુ જો એલ નીનો વધુ મજબૂત બનશે અને વરસાદની અછત યથાવત રહેશે તો કૃષિ, પાણી પુરવઠો, ખાદ્ય સુરક્ષા અને અર્થવ્યવસ્થા સામે નવા પડકારો ઊભા થઈ શકે છે.દેશ માટે જીવનદાયી ગણાતા ચોમાસાની આ શરૂઆતએ ચિંતા વધારી છે, પરંતુ આગામી દિવસોમાં હવામાનમાં થનારા ફેરફારો સમગ્ર સિઝનની દિશા નક્કી કરશે.
