મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોને તેમના સત્તાવાર કાર્યો માટે દીવાની (civil) અને ફોજદારી (criminal) કાર્યવાહીમાંથી આજીવન સુરક્ષા કે મુક્તિ આપતા કાયદાની બંધારણીય માન્યતાને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવી છે. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર અને ભારતના ચૂંટણી પંચને નોટિસ પાઠવીને આ બાબતે તેમનો જવાબ માંગ્યો છે.
કલમ ૧૬ સામે પડકાર
આ પડકાર ‘મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનર અધિનિયમ, ૨૦૨૩’ (Chief Election Commissioner and Other Election Commissioners Act, 2023) ની કલમ ૧૬ સાથે સંબંધિત છે. આ જોગવાઈ હેઠળ, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોને તેમની સત્તાવાર ફરજો બજાવતી વખતે લીધેલા પગલાંઓ માટે દીવાની દાવાઓ અને ફોજદારી કાર્યવાહી સામે કાનૂની સુરક્ષા આપવામાં આવી છે.
ADR દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ
આ અરજી ‘એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ’ (ADR) દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી છે. આ મામલાની સુનાવણી કરી રહેલી સુપ્રીમ કોર્ટની બેંચમાં જસ્ટિસ સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાનો સમાવેશ થાય છે. કોર્ટે આ અરજીને ‘લોક પ્રહરી’ નામની સંસ્થા દ્વારા સમાન મુદ્દા પર અગાઉ દાખલ કરવામાં આવેલી અને પેન્ડિંગ રહેલી અરજી સાથે જોડી દીધી છે.
કલમ ૧૬ ની જોગવાઈ શું છે?
કલમ ૧૬ હેઠળ, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અથવા અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો સામે તેમના સત્તાવાર કાર્યો દરમિયાન લીધેલા પગલાં કે આપેલા નિવેદનો માટે કોઈ દીવાની દાવો કે ફોજદારી કાર્યવાહી શરૂ કરી શકાતી નથી. આ સુરક્ષા તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન તો લાગુ પડે જ છે, પરંતુ તેઓ પદ છોડ્યા પછી પણ ચાલુ રહે છે.
ADR ની અરજીમાં કઈ દલીલો રજૂ કરવામાં આવી છે?
પોતાની અરજીમાં, ADR દલીલ કરે છે કે આ જોગવાઈ ચૂંટણી કમિશનરોને જવાબદારીના દાયરાની બહાર કરી શકે છે. અરજદારે કલમ ૧૬ ને ગેરબંધારણીય જાહેર કરવાની માંગ કરી છે, અને દલીલ કરી છે કે તે બંધારણની કલમ ૧૪ અને ૨૧ નું ઉલ્લંઘન કરે છે તથા બંધારણના ‘મૂળભૂત માળખા’ (basic structure) ની વિરુદ્ધ છે. અરજીમાં એવો પ્રશ્ન પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે કે ચૂંટણી કમિશનરોને આટલી વ્યાપક સુરક્ષા—જે વાસ્તવમાં આજીવન કાનૂની સુરક્ષા સમાન છે—શા માટે આપવામાં આવી છે, જ્યારે અન્ય બંધારણીય હોદ્દાઓ પર રહેલી વ્યક્તિઓને આવી સુરક્ષા મળતી નથી.
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર હાલમાં નોંધપાત્ર ચર્ચાનો વિષય બન્યા છે. તાજેતરમાં, ભારતના ચૂંટણી પંચે (EC) સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જે મતદારોના નામ વર્તમાન મતદાર યાદીમાં નથી, તેઓ ‘ફોર્મ ૬’ ભરીને પોતાનું નામ તેમાં સામેલ કરવા માટે અરજી કરી શકે છે. ચૂંટણી પંચે મતદારોને અનુરોધ કર્યો છે કે તેઓ કોઈપણ સંકોચ વિના પોતાની અરજી જમા કરાવે, જેથી તેમનું નામ મતદાર યાદીમાં ઉમેરી શકાય.
