તેહરાનની કડક ચેતવણી: મધ્ય પૂર્વમાં ફરી એકવાર યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે. અમેરિકાએ હોર્મુઝ જળમાર્ગ નજીક આવેલા ઈરાનના ત્રણ મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર હવાઈ હુમલા કર્યા હોવાનું જાહેર કર્યું છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે હુમલા બાદ જણાવ્યું કે “અમારું મિશન પૂર્ણ થયું છે” અને આ કાર્યવાહી અમેરિકન સૈનિકોની સુરક્ષા માટે કરવામાં આવી છે. બીજી તરફ ઈરાને આ હુમલાને સીધો આક્રમણ ગણાવીને કડક જવાબ આપવાની ચેતવણી આપી છે.
શું છે સમગ્ર મામલો?
તાજેતરમાં હોર્મુઝ જળમાર્ગ વિસ્તારમાં અમેરિકાનું એક અપાચે (Apache) હુમલાખોર હેલિકોપ્ટર દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થયું હતું. અમેરિકાનો દાવો છે કે આ ઘટનામાં ઈરાન સમર્થિત ડ્રોનની ભૂમિકા હતી. જોકે હેલિકોપ્ટરના બંને પાયલોટ સુરક્ષિત રીતે બચાવી લેવામાં આવ્યા હતા. આ ઘટના બાદ અમેરિકાએ ઈરાન સામે “પ્રમાણસર જવાબ” આપવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM) અનુસાર હુમલામાં ઈરાનના રડાર સ્ટેશન, એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ, સૈન્ય માળખાઓને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. અમેરિકાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે તેનો હેતુ સંપૂર્ણ યુદ્ધ શરૂ કરવાનો નથી, પરંતુ અમેરિકી દળો અને આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
કયા વિસ્તારો પર હુમલો થયો?
માહિતી અનુસાર અમેરિકાએ હોર્મુઝ જળમાર્ગ નજીક આવેલા સિરિક (Sirik), કેશ્મ આઇલેન્ડ (Qeshm Island) અને બંદર અબ્બાસ (Bandar Abbas) વિસ્તારના સૈન્ય લક્ષ્યો પર હુમલા કર્યા. આ સ્થળોને ઈરાનના મહત્વપૂર્ણ નૌકાદળ અને એર ડિફેન્સ કેન્દ્રો તરીકે જોવામાં આવે છે. હુમલા બાદ અનેક વિસ્તારોમાં વિસ્ફોટોના અહેવાલ મળ્યા હતા.અમેરિકી સૈન્યનું કહેવું છે કે આ સ્થળોનો ઉપયોગ જળમાર્ગમાં સૈન્ય પ્રવૃત્તિઓ અને ડ્રોન ઓપરેશન્સ માટે થઈ રહ્યો હતો. તેથી સંભવિત ખતરો ટાળવા માટે કાર્યવાહી કરવી જરૂરી બની હતી.
ટ્રમ્પનું નિવેદન
રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે હુમલા બાદ જણાવ્યું કે અમેરિકા તેના સૈનિકો પર કોઈ પણ પ્રકારનો હુમલો સહન નહીં કરે. તેમણે કહ્યું કે અપાચે હેલિકોપ્ટર ઘટનાની સંપૂર્ણ તપાસ બાદ આ કાર્યવાહીનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. જો કે ટ્રમ્પે એક તરફ હુમલાને યોગ્ય ગણાવ્યો તો બીજી તરફ એમ પણ કહ્યું કે અમેરિકા સંપૂર્ણ યુદ્ધ ઇચ્છતું નથી. તેમ છતાં તેમણે ચેતવણી આપી કે જો અમેરિકી હિતોને ફરી નુકસાન પહોંચાડવામાં આવશે તો વધુ કડક કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
ઈરાનનો કડક વિરોધ
ઈરાને અમેરિકી હુમલાને યુદ્ધવિરામનું ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું છે. તેહરાને જણાવ્યું કે અમેરિકાની આ કાર્યવાહીનો જવાબ જરૂર આપવામાં આવશે. ઈરાનના સૈન્ય અને રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ (IRGC) દ્વારા જણાવાયું કે દેશની સુરક્ષા અને સાર્વભૌમત્વ પર હુમલો સહન કરવામાં આવશે નહીં.ઈરાને દાવો કર્યો છે કે અગાઉ તેણે અમેરિકાના કેટલાક ડ્રોન અને નજર રાખનારા વિમાનોને પણ પડકાર્યા હતા. જોકે આ દાવાઓની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ થઈ નથી.
હોર્મુઝ જળમાર્ગનું મહત્વ
હોર્મુઝ જળમાર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ વેપાર માર્ગોમાંનો એક છે. વિશ્વના તેલ પુરવઠાનો મોટો હિસ્સો આ જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે. તેથી અહીં થતી કોઈપણ સૈન્ય અથડામણનો સીધો પ્રભાવ વૈશ્વિક તેલ બજાર તથા તેની સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર પડે છે.છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે આ જળમાર્ગને લઈને સતત તણાવ ચાલી રહ્યો છે. ઈરાને અગાઉ અનેક વખત ચેતવણી આપી હતી કે જો તેના હિતો પર હુમલો થશે તો તે હોર્મુઝમાં નૌકાવહન પર અસરકારક નિયંત્રણ લાદી શકે છે.
શાંતિ વાટાઘાટો પર અસર
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાંથી શાંતિ અને પરમાણુ કાર્યક્રમ સંબંધિત વાટાઘાટોની ચર્ચા ચાલી રહી હતી. ટ્રમ્પ પ્રશાસન તરફથી વારંવાર દાવો કરવામાં આવી રહ્યો હતો કે બંને દેશો કોઈ સમજૂતી તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. પરંતુ તાજેતરના હુમલાઓ બાદ આ પ્રયાસોને મોટો ઝટકો લાગ્યો છે.વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો બંને દેશો વચ્ચે સીધી સૈન્ય અથડામણ વધશે તો સમગ્ર મધ્ય પૂર્વમાં અસ્થિરતા વધી શકે છે, ઈઝરાયેલ, લેબનોન તથા અન્ય પ્રાદેશિક દેશો પણ તેની અસર હેઠળ આવી શકે છે.
વિશ્વભરમાં ચિંતા
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સહિત અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોએ બંને દેશોને સંયમ રાખવાની અપીલ કરી છે. વૈશ્વિક સમુદાયને ભય છે કે જો આ તણાવ વધુ વધશે તો તે માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન પૂરતો મર્યાદિત નહીં રહે પરંતુ સમગ્ર પશ્ચિમ એશિયાને યુદ્ધના નવા ચક્રમાં ધકેલી શકે છે.
હાલની સ્થિતિ
અમેરિકાએ હુમલાને “મર્યાદિત અને ચોક્કસ લક્ષ્યો સામેની કાર્યવાહી” ગણાવી છે જ્યારે ઈરાન તેને સીધો આક્રમણ કહી રહ્યું છે. બંને દેશો વચ્ચેના નિવેદનો અને સૈન્ય ગતિવિધિઓને જોતા પરિસ્થિતિ અત્યંત સંવેદનશીલ બની ગઈ છે. વિશ્વની નજર હવે ઈરાનના આગામી પગલાં અને અમેરિકાની આગળની રણનીતિ પર ટકેલી છે. જો રાજદ્વારી પ્રયાસો નિષ્ફળ જશે તો હોર્મુઝ વિસ્તાર ફરી એકવાર મોટા સંઘર્ષનું કેન્દ્ર બની શકે છે.
