નેપાળ-ચીન સરહદે તાજેતરમાં આવેલા વિનાશક પૂર અને ભૂસ્ખલને સમગ્ર દુનિયાનું ધ્યાન હિમાલય તરફ ખેંચ્યું છે. 26 ઓગસ્ટે હિમાલય વિસ્તારમાં ગ્લેશિયર તૂટવાની ઘટના બાદ બરફ, પથ્થર, કાદવ અને પાણીનો વિશાળ પ્રવાહ નીચે તરફ ધસી આવ્યો હતો. આ ઘટનાએ અનેક વિસ્તારોમાં ભારે તબાહી મચાવી અને રસ્તા, પુલ, મકાનો તથા સરહદી માળખાને નુકસાન પહોંચાડ્યું.આ ઘટના માત્ર નેપાળ અથવા ચીન માટેની આપત્તિ નથી. તે સમગ્ર હિંદુ કુશ-હિમાલય ક્ષેત્ર કેટલું સંવેદનશીલ બની રહ્યું છે, તેની ગંભીર ચેતવણી સમાન છે.
હિંદુ કુશ-હિમાલય કેમ મહત્વપૂર્ણ છે? : હિંદુ કુશ-હિમાલય વિસ્તારને એશિયાનો વિશાળ જળસંગ્રહ વિસ્તાર માનવામાં આવે છે. અહીંથી નીકળતી નદીઓ ભારત, નેપાળ, ચીન, ભૂટાન, બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાન સહિતના દેશોના કરોડો લોકો માટે પાણીનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.હિમાલયના ગ્લેશિયરો ધીમે ધીમે પીગળીને નદીઓને પાણી પૂરું પાડે છે. પરંતુ વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારો થતાં ગ્લેશિયરોમાં ઝડપથી ફેરફાર થઈ રહ્યો છે. તેના પરિણામે કેટલીક જગ્યાએ ગ્લેશિયલ તળાવોનું કદ વધી રહ્યું છે અને આવા તળાવો અચાનક તૂટી જાય તો થોડા જ સમયમાં વિનાશક પૂર આવી શકે છે. જો કે તાજેતરની નેપાળ-ચીન સરહદની ઘટના આ જોખમનું જીવંત ઉદાહરણ બની છે. નિષ્ણાતોના પ્રાથમિક મૂલ્યાંકન મુજબ ગ્લેશિયર તૂટવાથી મોટા પ્રમાણમાં બરફ અને પથ્થર નદીમાં પડ્યા અને ત્યારબાદ પાણી તથા કાદવનો પ્રચંડ પ્રવાહ નીચે તરફ ગયો.
માત્ર વરસાદ જવાબદાર નથી :હિમાલયમાં ભારે વરસાદ અને ચોમાસું પહેલેથી જ પૂર અને ભૂસ્ખલનનું જોખમ વધારે છે. પરંતુ હવે તેમાં ગ્લેશિયર પીગળવાની પ્રક્રિયા અને ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ એટલે કે GLOFનો ખતરો પણ ઉમેરાયો છે.તાજેતરની ઘટનામાં પણ સરહદી વિસ્તારોમાં પાણી અને કાટમાળના અચાનક ધસમસતા પ્રવાહે મોટા પાયે નુકસાન કર્યું. ચીનના તિબેટ વિસ્તારમાં ગિરૉંગ બોર્ડર ક્રોસિંગ તરફ જતાં મહત્વના માર્ગોને પણ ભારે નુકસાન થયું છે.
વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચેનું સંતુલન : હિમાલયમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રસ્તા, હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ, પુલ, ટનલ અને અન્ય માળખાકીય વિકાસ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. આવા પ્રોજેક્ટો સ્થાનિક અર્થતંત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ સંવેદનશીલ પર્વતીય વિસ્તારમાં કુદરતી જોખમોનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન ન થાય તો નુકસાન વધી શકે છે.પૂર દરમિયાન અનેક રસ્તા અને પુલ તૂટી જવાથી બચાવ કામગીરી પણ મુશ્કેલ બની જાય છે. એટલે માત્ર આપત્તિ આવ્યા પછી રાહત કામગીરી પૂરતી નથી; આપત્તિ પહેલાં જોખમ ઓળખવો અને તૈયારીઓ કરવી વધુ જરૂરી બની છે.
ભારત માટે પણ ગંભીર સંદેશ : નેપાળ અને તિબેટમાં બનેલી આવી ઘટનાઓની અસર માત્ર સરહદ સુધી સીમિત રહેતી નથી. હિમાલયમાંથી નીકળતી અનેક નદીઓ ભારતના મેદાની વિસ્તારોમાંથી પસાર થાય છે. તેથી ઉપરના વિસ્તારોમાં અચાનક પાણીનો પ્રવાહ વધે તો નીચેના વિસ્તારોમાં પણ પૂરનું જોખમ વધી શકે છે.આથી ભારત, નેપાળ અને ચીન વચ્ચે નદી, હવામાન અને ગ્લેશિયર સંબંધિત માહિતીના ઝડપી આદાન-પ્રદાનની જરૂરિયાત વધી રહી છે.
હવે વહેલી ચેતવણી સૌથી મોટું હથિયાર: હિમાલયને સંપૂર્ણપણે કુદરતી આફતોથી બચાવી શકાય તેમ નથી, પરંતુ નુકસાન ઘટાડવું શક્ય છે. તેના માટે ગ્લેશિયર અને ગ્લેશિયલ તળાવોની સતત સેટેલાઇટ અને જમીની દેખરેખ, આધુનિક અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ, સ્થાનિક લોકોને તાલીમ અને સરહદપાર માહિતી વહેંચણી જરૂરી છે.નેપાળની તાજેતરની આપત્તિએ ફરી એકવાર બતાવ્યું છે કે હિમાલય માત્ર બરફથી ઢંકાયેલા પર્વતોનો સમૂહ નથી. તે એશિયાની પાણી વ્યવસ્થા, પર્યાવરણ અને કરોડો લોકોના જીવન સાથે સીધો જોડાયેલો વિસ્તાર છે.હવામાન પરિવર્તનના યુગમાં હિમાલયની નાજુકતા વધતી જાય છે. તેથી આ પૂરને માત્ર એક દુર્ઘટના તરીકે જોવાને બદલે આગામી વર્ષોમાં વધતા કુદરતી જોખમો માટેની ગંભીર ચેતવણી તરીકે જોવાની જરૂર છે.
