ભારત અને નેપાળ વચ્ચે વર્ષોથી ચાલતા મિત્રતાભર્યા ‘રોટી-બેટી’ના સંબંધોમાં હાલ તણાવ જોવા મળી રહ્યો છે. તાજેતરમાં નેપાળ સરકારે સરહદ પર કસ્ટમ નિયમો કડક બનાવતાં રક્સૌલ-બીરગંજ બોર્ડર પર પરિસ્થિતિ ગરમાઈ ગઈ છે. આ નિર્ણય પાછળ કાઠમંડુના મેયર અને પ્રભાવશાળી નેતા બાલેન શાહની ભૂમિકા ચર્ચામાં છે, જેના કારણે વેપારીઓ અને સામાન્ય નાગરિકોમાં ભારે અસંતોષ ફેલાયો છે. નેપાળ સરકારે ‘ભન્સાર મહેસૂલ અધિનિયમ 2081’ હેઠળ નવો નિયમ લાગુ કર્યો છે. આ મુજબ, હવે ભારતથી નેપાળમાં પ્રવેશતા કોઈપણ વ્યક્તિ જો 100 રૂપિયાથી વધુ કિંમતનો સામાન લાવે, તો તેને કસ્ટમ ડ્યુટી ચૂકવવી પડશે. આ નિયમનો અમલ ખાસ કરીને બીરગંજ બોર્ડર પર કડકાઈથી કરવામાં આવી રહ્યો છે. ત્યાં આર્મ્ડ પોલીસ ફોર્સ (APF) દ્વારા સતત માઈકિંગ કરીને લોકોને ચેતવણી આપવામાં આવી રહી છે.
આ નિર્ણયનો સીધો પ્રભાવ સરહદી વિસ્તારોમાં રહેતા સામાન્ય લોકો પર પડ્યો છે. ખાસ કરીને મહિલાઓ, જે રોજિંદા ઘરવખરી માટે બિહારના નજીકના શહેરોમાં જઈ સસ્તું સામાન ખરીદતી હતી, તેઓ માટે આ નિયમ મોટો ઝટકો સાબિત થયો છે. નેપાળમાં મોંઘવારી વધુ હોવાને કારણે લોકો વર્ષોથી ભારત તરફથી સસ્તું સામાન લાવતા રહ્યા છે, પરંતુ હવે કડક તપાસ અને ટેક્સના કારણે તેમની મુશ્કેલીઓ વધી ગઈ છે. સરહદ પર સુરક્ષા દળો દ્વારા સઘન ચેકિંગ શરૂ થતાં સામાન્ય લોકો અને જવાનો વચ્ચે ઘર્ષણની ઘટનાઓ પણ વધી રહી છે. અનેક સ્થળોએ લોકોમાં રોષ ફાટી નીકળ્યો છે. કેટલાક રાજકીય અને સામાજિક સંગઠનો આ નિયમને અઘોષિત નાકાબંધી તરીકે ગણાવી રહ્યા છે. જન અધિકાર પાર્ટી સહિત અનેક સંગઠનો દ્વારા શંકરાચાર્ય ગેટ અને બીરગંજ બોર્ડર પર વિરોધ પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યા હતા.
વિરોધ પક્ષોના નેતાઓનું માનવું છે કે આ પ્રકારના નિયમો માત્ર વેપારને જ નહીં, પરંતુ ભારત-નેપાળ વચ્ચેના સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક સંબંધોને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે. મધેશ પ્રદેશમાં ખાસ કરીને આ મુદ્દે ભારે અસંતોષ છે, કારણ કે ત્યાંના લોકો રોજિંદા જીવન માટે સરહદ પારના વેપાર પર નિર્ભર છે. આ મુદ્દે નેપાળની અંદર પણ રાજકીય મતભેદો સામે આવ્યા છે. સત્તા પક્ષના કેટલાક નેતાઓએ પણ આ નીતિ પર સવાલ ઉઠાવ્યા છે. રાષ્ટ્રીય સ્વતંત્ર પાર્ટીના સાંસદોએ વડાપ્રધાન અને ગૃહમંત્રીને આ નિર્ણય પર પુનર્વિચાર કરવાની માંગ કરી છે. કાઠમંડુ સહિતના વિસ્તારોમાં પણ આ નીતિ વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠી રહ્યો છે. વધતા તણાવને ધ્યાનમાં રાખીને મધેશ પ્રદેશના પોલીસ પ્રમુખ DIG ગોવિંદ થપલિયાએ સુરક્ષા દળોને સૂચના આપી છે કે તેઓ સામાન્ય નાગરિકો સાથે સંવેદનશીલતા રાખે અને બિનજરૂરી તકલીફ ન પહોંચાડે. બીજી તરફ, બીરગંજ ઉદ્યોગ વાણિજ્ય સંઘના કેટલાક પ્રતિનિધિઓ માને છે કે આ પગલું શરૂઆતમાં મુશ્કેલી ઉભી કરશે, પરંતુ લાંબા ગાળે સ્થાનિક વેપારને ફાયદો થઈ શકે છે. સરકાર આ નિર્ણયને સ્થાનિક ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવાના પ્રયાસ તરીકે રજૂ કરી રહી છે, પરંતુ હાલ માટે સરહદી વિસ્તારોમાં આર્થિક અને માનસિક તણાવ વધતો જોવા મળી રહ્યો છે. આ સમગ્ર પરિસ્થિતિએ ફરી એકવાર દર્શાવ્યું છે કે નીતિગત ફેરફારોનો સીધો પ્રભાવ સામાન્ય લોકોના જીવન પર કેવી રીતે પડે છે.
