ભારતીય વાયુસેના આગામી દિવસોમાં રાજસ્થાનના સરહદી વિસ્તારોમાં લાંબા સમય સુધી ચાલનારી મોટી સૈન્ય કવાયત કરવા જઈ રહી છે. આ કવાયત માટે હવાઈ ક્ષેત્રને લઈને NOTAM પણ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. ભારતના આ નિર્ણય બાદ પાકિસ્તાનમાં પણ હલચલ વધી હોવાનું સામે આવ્યું છે. પાકિસ્તાને સરહદ નજીક પોતાની દેખરેખ વધારી દીધી છે અને સિનિયર રક્ષા અધિકારીઓની ઈમરજન્સી બેઠક પણ બોલાવવામાં આવી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. મળતી માહિતી પ્રમાણે ભારતીય વાયુસેના 21 સપ્ટેમ્બરથી 7 ઓક્ટોબર સુધી લગભગ 17 દિવસ સુધી યુદ્ધાભ્યાસ કરશે. આ કવાયત રાજસ્થાનના જેસલમેર, બાડમેર, ફલોદી અને જોધપુરને આવરી લેતા વિસ્તારમાં યોજાવાની છે. આ દરમિયાન NAL-બીકાનેરનો હવાઈ વિસ્તાર પણ નિર્ધારિત સમય માટે બંધ અથવા પ્રતિબંધિત રાખવામાં આવશે. કવાયત માટે જે હવાઈ વિસ્તાર રિઝર્વ કરવામાં આવ્યો છે તે જમીનથી લગભગ 40 હજાર ફૂટની ઊંચાઈ સુધી ફેલાયેલો હોવાનું જણાવાયું છે.
ભારતીય વાયુસેનાની આ લાંબી કવાયતને કારણે પાકિસ્તાનનું ધ્યાન ખાસ કરીને ભારત-પાકિસ્તાન સરહદ તરફ ગયું છે. પાકિસ્તાન દ્વારા સરહદ પર નજર વધારવામાં આવી હોવાનું અને સૈન્યની તૈયારીઓ અંગે સમીક્ષા કરવામાં આવી રહી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. આ ઉપરાંત પાકિસ્તાનના રક્ષા મંત્રાલયે સિનિયર રક્ષા અધિકારીઓ સાથે તાત્કાલિક બેઠક યોજી હોવાનું પણ સામે આવ્યું છે. આ બેઠકમાં ભારતીય વાયુસેનાની કવાયત અને તેના સંભવિત હેતુ અંગે ચર્ચા કરવામાં આવી હોવાની માહિતી છે.
ભારતીય વાયુસેનાની કવાયત કયા પ્રકારની હશે તે અંગેની તમામ વિગતો જાહેર કરવામાં આવી નથી. જોકે, આવી સૈન્ય કવાયતનો મુખ્ય હેતુ યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિમાં વાયુસેનાની તૈયારી ચકાસવાનો હોય છે. તેમાં વિમાનોની કામગીરી, પાયલોટ અને અન્ય સૈન્યકર્મીઓની તૈયારીઓ, હવાઈ મિશન દરમિયાન અલગ-અલગ એકમો વચ્ચેનો તાલમેલ અને ઝડપથી તૈનાત થવાની ક્ષમતાની તપાસ કરવામાં આવે છે. આ કવાયત દરમિયાન ભારતીય વાયુસેનાના અદ્યતન ફાઈટર જેટ્સ સહિત અન્ય વિમાનો પણ વિવિધ પ્રકારની કામગીરીમાં સામેલ થઈ શકે છે. વાસ્તવિક યુદ્ધ દરમિયાન જે પ્રકારની પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે, તેના આધારે સૈન્ય પોતાની પ્રક્રિયાઓની કસોટી કરે છે. આ પ્રકારના અભ્યાસથી પાયલોટ અને ગ્રાઉન્ડ સ્ટાફને મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં ઝડપથી નિર્ણય લેવા અને સંકલન સાથે કામગીરી કરવાની તાલીમ મળે છે.
ભારતીય વાયુસેના માટે રાજસ્થાનનો આ વિસ્તાર વ્યૂહાત્મક રીતે ખૂબ મહત્વનો છે. પાકિસ્તાન સાથેની આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ રાજસ્થાનમાંથી પસાર થાય છે. તેથી આ વિસ્તારમાં વાયુસેનાની કવાયત થાય ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે પાડોશી દેશનું ધ્યાન તેના પર જાય છે. જોકે, સૈન્ય અભ્યાસ પોતે જ યુદ્ધની શરૂઆત અથવા હુમલાની નિશાની છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. વિશ્વના તમામ મોટા દેશોની સેનાઓ સમયાંતરે પોતાની ક્ષમતા ચકાસવા માટે આવી કવાયત કરતી રહે છે. આ કવાયત સાથે બીજી એક મોટી હવાઈ કવાયતનું નામ પણ જોડાઈ રહ્યું છે. માહિતી પ્રમાણે 26 સપ્ટેમ્બરથી 12 ઓક્ટોબર દરમિયાન જોધપુરમાં ‘તરંગ શક્તિ 2026’ નામની આંતરરાષ્ટ્રીય વાયુસેના કવાયત યોજાવાની શક્યતા છે. જો આ આયોજન નિર્ધારિત કાર્યક્રમ પ્રમાણે થાય તો તેમાં ભારત ઉપરાંત અન્ય દેશોની વાયુસેનાઓ પણ ભાગ લઈ શકે છે. આવી આંતરરાષ્ટ્રીય કવાયત દરમિયાન અલગ-અલગ દેશોના ફાઈટર જેટ્સ અને અન્ય સૈન્ય વિમાનો સાથે મળીને હવાઈ કામગીરીનો અભ્યાસ કરે છે.
‘તરંગ શક્તિ’ જેવી કવાયતનો મુખ્ય હેતુ વિવિધ દેશોની વાયુસેનાઓ વચ્ચે પરસ્પર સમજ અને તાલમેલ વધારવાનો હોય છે. એકસાથે અલગ-અલગ દેશોના વિમાનો અને સૈન્યકર્મીઓ કામગીરી કરે ત્યારે સંચાર, આયોજન, હવાઈ મિશન અને સંયુક્ત કામગીરી અંગેનો અનુભવ વધે છે. આવી કવાયતથી ભારતીય વાયુસેનાને પણ અન્ય દેશોની આધુનિક ઓપરેશનલ પદ્ધતિઓ અને કામગીરીનો અનુભવ મેળવવાની તક મળે છે. 21 સપ્ટેમ્બરથી શરૂ થનારી કવાયત અને ત્યારબાદ યોજાનારી સંભવિત આંતરરાષ્ટ્રીય કવાયત વચ્ચે સમયગાળાની દૃષ્ટિએ પણ નજીકનું જોડાણ જોવા મળી રહ્યું છે. આ કારણે આગામી સપ્તાહોમાં રાજસ્થાનના આકાશમાં ભારતીય વાયુસેનાની ગતિવિધિઓમાં વધારો જોવા મળી શકે છે. ખાસ કરીને જોધપુર અને આસપાસના વિસ્તારોમાં સૈન્ય વિમાનોની તાલીમ અને હવાઈ કામગીરી વધુ જોવા મળે તેવી શક્યતા છે.
હવે વાત કરીએ NOTAMની. NOTAM એટલે ‘નોટિસ ટુ એરમેન’. સરળ ભાષામાં સમજીએ તો તે હવાઈ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલી મહત્વપૂર્ણ સત્તાવાર સૂચના હોય છે. કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં નિર્ધારિત સમય દરમિયાન વિમાન ઉડાડવા અંગે કોઈ પ્રતિબંધ, જોખમ, સૈન્ય કવાયત અથવા અન્ય મહત્વપૂર્ણ માહિતી હોય ત્યારે આવી સૂચના જાહેર કરવામાં આવે છે. NOTAMનો ઉપયોગ માત્ર યુદ્ધાભ્યાસ માટે જ થતો નથી. મિસાઈલ પરીક્ષણ, રોકેટ લોન્ચ, સૈન્ય તાલીમ, હવાઈ પ્રદર્શન અથવા અન્ય એવી પ્રવૃત્તિઓ દરમિયાન પણ ચોક્કસ હવાઈ વિસ્તારને લઈને NOTAM જાહેર કરવામાં આવી શકે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ હવાઈ ક્ષેત્રમાં ઉડાન ભરતા નાગરિક અને સૈન્ય વિમાનોને અગાઉથી જરૂરી માહિતી આપવાનો હોય છે, જેથી કોઈ પ્રકારની દુર્ઘટના કે ટક્કરની શક્યતા ટાળી શકાય.
ભારતીય વાયુસેનાની આગામી કવાયત માટે NOTAM જાહેર થવાનો અર્થ એ છે કે નિર્ધારિત સમયગાળા દરમિયાન ચોક્કસ હવાઈ વિસ્તારમાં સામાન્ય હવાઈ ટ્રાફિક માટે નિયંત્રણો અથવા પ્રતિબંધો લાગુ થઈ શકે છે. આ વ્યવસ્થા દ્વારા સૈન્ય વિમાનોને કવાયત માટે સુરક્ષિત હવાઈ વિસ્તાર ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. આ પ્રકારની કવાયત દરમિયાન વાયુસેના માત્ર ફાઈટર જેટ્સની ઝડપ કે હુમલાની ક્ષમતાની જ ચકાસણી કરતી નથી. તેમાં એરબેઝની કામગીરી, સૈન્ય વિમાનોની ઝડપથી તૈનાતી, હવાઈ હુમલા સામેની તૈયારી, પાયલોટની નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા અને અલગ-અલગ સૈન્ય એકમો વચ્ચેના સંચારની પણ તપાસ કરવામાં આવે છે. જરૂર પડે ત્યારે વિમાનોને એક એરબેઝ પરથી બીજા વિસ્તારમાં ખસેડીને પણ તેમની કામગીરીની કસોટી કરવામાં આવી શકે છે.
આ કવાયતનું એક મહત્વનું પાસું સૈન્યની સતત તૈયારીઓ જાળવી રાખવાનું પણ છે. કોઈપણ દેશની વાયુસેનાને માત્ર શાંતિના સમયમાં જ નહીં, પરંતુ અચાનક ઊભી થતી સુરક્ષા પરિસ્થિતિમાં પણ તરત કામગીરી કરવા સક્ષમ રહેવું પડે છે. નિયમિત યુદ્ધાભ્યાસથી પાયલોટ, ટેકનિકલ સ્ટાફ અને કમાન્ડ સિસ્ટમને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ જેવી તાલીમ મળે છે. પાકિસ્તાન દ્વારા આ કવાયતને લઈને ઈમરજન્સી બેઠક બોલાવવામાં આવી હોવાના અહેવાલો વચ્ચે ભારત તરફથી આ અંગે કોઈ એવી વાત સામે આવી નથી કે કવાયતનો હેતુ કોઈ ચોક્કસ દેશ સામે કાર્યવાહી કરવાનો છે. સૈન્ય કવાયત સામાન્ય રીતે પોતાની રક્ષણાત્મક અને ઓપરેશનલ ક્ષમતા વધારવા માટે યોજાતી હોય છે. તેથી માત્ર કવાયત અને NOTAMના આધારે કોઈ મોટા સૈન્ય સંઘર્ષની આગાહી કરવી યોગ્ય નહીં ગણાય.
જોકે, ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનો લાંબો અને સંવેદનશીલ સરહદી ઇતિહાસ હોવાથી બંને દેશો એકબીજાની સૈન્ય ગતિવિધિઓ પર નજીકથી નજર રાખે છે. રાજસ્થાનની સરહદ નજીક ભારતીય વાયુસેનાની લાંબી કવાયત હોવાથી પાકિસ્તાનમાં પણ સ્વાભાવિક રીતે સતર્કતા વધે છે. ખાસ કરીને જ્યારે કવાયત માટે વિશાળ હવાઈ વિસ્તાર અને લાંબો સમયગાળો નક્કી કરવામાં આવ્યો હોય ત્યારે પાડોશી દેશ તેની વિગતોનું વિશ્લેષણ કરે છે. આગામી દિવસોમાં રાજસ્થાનના આકાશમાં ભારતીય વાયુસેનાની પ્રવૃત્તિ વધવાની શક્યતા છે. 21 સપ્ટેમ્બરથી 7 ઓક્ટોબર સુધીની કવાયત દરમિયાન અનેક પ્રકારના ઓપરેશનલ અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવશે. ત્યારબાદ જોધપુરમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની સંભવિત ‘તરંગ શક્તિ 2026’ કવાયત યોજાય તો ભારતીય વાયુસેનાને પોતાની સાથે અન્ય દેશોની વાયુસેનાઓ સાથે સંયુક્ત તાલીમ લેવાની તક મળશે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને જોતા હાલ સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે ભારતીય વાયુસેના પોતાની ઓપરેશનલ તૈયારીઓ અને ક્ષમતાની મોટી કસોટી કરવા જઈ રહી છે. બીજી તરફ, પાકિસ્તાને પણ ભારતની આ હવાઈ ગતિવિધિઓને ગંભીરતાથી લઈને પોતાની સરહદી દેખરેખ અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધારી હોવાનું સામે આવ્યું છે. હવે આ કવાયત દરમિયાન કયા પ્રકારની કામગીરી હાથ ધરવામાં આવે છે અને આગામી આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ કવાયતનું આયોજન કેવી રીતે આગળ વધે છે તેના પર બંને દેશોની નજર રહેશે.
