મક્કામાં પાકિસ્તાન, સાઉદી અરેબિયા અને તુર્કી વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ સંરક્ષણ કરાર થયો છે. ત્રણેય દેશોએ ‘મક્કા સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર’ પર હસ્તાક્ષર કરીને એકબીજાની સુરક્ષા માટે સાથે મળીને કામ કરવાની દિશામાં મોટું પગલું ભર્યું છે. કરારની સૌથી મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ એ છે કે ત્રણેયમાંથી કોઈ એક દેશ પર સશસ્ત્ર હુમલો થાય તો તેને ત્રણેય દેશો પરનો હુમલો માનવામાં આવશે. આ જોગવાઈને કારણે આ કરારની સરખામણી નાટોના સામૂહિક સંરક્ષણના સિદ્ધાંત સાથે થઈ રહી છે. જોકે, કરાર થયા બાદ માત્ર એક દિવસમાં તુર્કીએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે આ સમજૂતી કોઈ ચોક્કસ દેશ, ખાસ કરીને ઈરાનને નિશાન બનાવીને કરવામાં આવી નથી.
આ કરાર એવા સમયે થયો છે જ્યારે પશ્ચિમ એશિયામાં સુરક્ષા સ્થિતિ ખૂબ જ સંવેદનશીલ બની છે. ઈરાન સાથે ચાલી રહેલા તણાવ અને મધ્ય પૂર્વમાં વધતી સૈન્ય ગતિવિધિઓ વચ્ચે પાકિસ્તાન, સાઉદી અરેબિયા અને તુર્કીનું એકસાથે આવવું વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે. ત્રણેય દેશોની પોતાની અલગ સૈન્ય ક્ષમતાઓ છે અને આ સહયોગથી તેઓ પ્રાદેશિક સુરક્ષામાં વધુ મોટી ભૂમિકા ભજવવા માગે છે. કરાર બાદ તુર્કીના વિદેશ પ્રધાન હકાન ફિદાને એક મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી છે. તેમણે કહ્યું કે આ કરાર કોઈ ચોક્કસ દેશને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવ્યો નથી. તેમણે ખાસ કરીને ઈરાનનું નામ લઈને કહ્યું કે તુર્કી ઈરાનની વિરુદ્ધ નથી. તેમના જણાવ્યા મુજબ, જે દેશ ત્રણેય ભાગીદાર દેશો સામે કોઈ હુમલો કે પ્રતિકૂળ કાર્યવાહી કરતો નથી, તેને દુશ્મન તરીકે જોવાનો સવાલ જ ઊભો થતો નથી.
હકાન ફિદાને આ કરારની તુલના નાટોના આર્ટિકલ 5 સાથે કરી છે. નાટોના આ સિદ્ધાંત હેઠળ એક સભ્ય દેશ પર થયેલો હુમલો સમગ્ર સંગઠન પરનો હુમલો માનવામાં આવે છે. જોકે, પાકિસ્તાન, સાઉદી અરેબિયા અને તુર્કી વચ્ચેના કરારમાં તેનો અર્થ એ નથી કે કોઈ એક દેશ પર હુમલો થતાં જ બાકીના બંને દેશોની સેનાઓ આપમેળે યુદ્ધમાં ઉતરી જશે. હુમલો થયેલા દેશે સહાયની વિનંતી કરવી પડશે અને ત્યારબાદ હુમલાની પ્રકૃતિ તથા ખતરા પ્રમાણે મદદનો નિર્ણય લેવામાં આવશે. આ મદદનો વ્યાપ પણ અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. તેમાં ગુપ્ત માહિતીની આપ-લે, લોજિસ્ટિક સપોર્ટ અને અન્ય સુરક્ષા સહયોગથી લઈને જરૂરિયાત મુજબ સૈન્ય સહાય સુધીનો સમાવેશ થઈ શકે છે. એટલે કે કરાર હેઠળ લશ્કરી સહકારનો માર્ગ ખુલ્લો રાખવામાં આવ્યો છે, પરંતુ દરેક સ્થિતિમાં તરત જ સૈનિકો મોકલવાની ફરજિયાત જોગવાઈ હોવાનું માનવું યોગ્ય નથી.
આ કરારને લઈને સાઉદી અરેબિયાની ભૂમિકા પણ ખૂબ મહત્વની છે. પશ્ચિમ એશિયામાં સુરક્ષા પડકારો વચ્ચે રિયાધ પોતાની સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત કરવા માગે છે. બીજી તરફ તુર્કી પાસે આધુનિક ડ્રોન સહિતની વિવિધ સૈન્ય ટેકનોલોજી અને મજબૂત રક્ષા ઉદ્યોગ છે. પાકિસ્તાન પાસે વિશાળ સૈન્ય માળખું અને પરમાણુ ક્ષમતા છે. આ ત્રણેય દેશોની ક્ષમતાઓને સાથે જોવામાં આવે તો નવો સંરક્ષણ સહયોગ પ્રાદેશિક રાજકારણમાં નોંધપાત્ર અસર પેદા કરી શકે છે.
જોકે, આ ગઠબંધનને સીધું ‘ઇસ્લામિક નાટો’ કહેવું હાલ વધુ એક રાજકીય અથવા મીડિયા ઉપમા તરીકે જોવું યોગ્ય રહેશે. ત્રણેય દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ સહકાર માટે મહત્વપૂર્ણ માળખું ઊભું થયું છે, પરંતુ તે નાટો જેટલું વિશાળ અને સંસ્થાગત લશ્કરી સંગઠન બની ગયું છે એવું કહેવું વહેલું છે. કરારની અમલવારી અને ભવિષ્યમાં તેમાં જોડાનારા દેશોની સંખ્યા તેની વાસ્તવિક અસર નક્કી કરશે. કરાર હેઠળ સાઉદી અરેબિયામાં એક સ્થાયી સામાન્ય સચિવાલય સ્થાપિત કરવાની યોજના છે. ત્રણેય દેશોના વિદેશ અને સંરક્ષણ પ્રધાનો તેમજ લશ્કરી વડાઓ વચ્ચે નિયમિત બેઠકો યોજાશે. આ વ્યવસ્થા દ્વારા સુરક્ષા મુદ્દાઓ, સંભવિત જોખમો અને સંયુક્ત કાર્યવાહી અંગે ચર્ચા કરવામાં આવશે. આથી કરાર માત્ર કાગળ પરની સમજૂતી ન રહે અને ત્રણેય દેશો વચ્ચે નિયમિત સંકલન જળવાઈ રહે તેવો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
આ નવા સંરક્ષણ માળખામાં અન્ય દેશો માટે પણ દરવાજો ખુલ્લો રાખવામાં આવ્યો છે. તુર્કીના વિદેશ પ્રધાન હકાન ફિદાને સંકેત આપ્યો છે કે ભવિષ્યમાં અન્ય દેશો પણ તેમાં જોડાઈ શકે છે. ખાસ કરીને ઈજિપ્તનું નામ ચર્ચામાં છે. રિપોર્ટ અનુસાર, ટેકનિકલ મુદ્દાઓ ઉકેલાયા બાદ ઈજિપ્ત પણ આ વ્યવસ્થાનો ભાગ બની શકે છે. જો આવું થાય તો પશ્ચિમ એશિયા અને ઉત્તર આફ્રિકાના એક મહત્વપૂર્ણ દેશનો સમાવેશ થતાં આ સંરક્ષણ સહયોગનું ભૌગોલિક મહત્વ વધુ વધી શકે છે. આ કરારને સમજવા માટે તેની પૃષ્ઠભૂમિ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે અગાઉથી દ્વિપક્ષીય સંરક્ષણ કરાર છે, જેમાં બંને દેશોએ એક પર થયેલા હુમલાને બંને પરનો હુમલો માનવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી. હવે તુર્કીના જોડાવાથી આ સહયોગનું ક્ષેત્ર વધુ વિસ્તર્યું છે. ત્રણેય દેશો વચ્ચે લાંબા સમયથી સંરક્ષણ અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો વધતા રહ્યા છે.
આ નવા કરારથી સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે ભવિષ્યમાં કોઈ પ્રાદેશિક સંકટ ઊભું થાય ત્યારે ત્રણેય દેશો કેટલી હદ સુધી એકબીજાની મદદ કરશે. ખાસ કરીને ઈરાન સાથે તણાવની સ્થિતિમાં આ કરારની વાસ્તવિક કસોટી થઈ શકે છે. પરંતુ તુર્કીએ હાલ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે કરાર ઈરાનવિરોધી નથી. એટલે હાલ તેને કોઈ ચોક્કસ દેશ સામે બનાવાયેલા લશ્કરી ગઠબંધન તરીકે રજૂ કરવું યોગ્ય નથી. વિશ્લેષકો માટે આ કરારનું મહત્વ એટલા માટે પણ છે કે ત્રણેય દેશો અલગ-અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં મહત્વ ધરાવે છે. સાઉદી અરેબિયા ગલ્ફ વિસ્તારમાં મુખ્ય શક્તિ છે, તુર્કી યુરોપ અને પશ્ચિમ એશિયા વચ્ચે વ્યૂહાત્મક સ્થાન ધરાવે છે અને પાકિસ્તાન દક્ષિણ એશિયામાં મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય શક્તિ છે. આ ત્રણેયનું સંકલન સુરક્ષા, ગુપ્ત માહિતી, સૈન્ય તાલીમ અને સંરક્ષણ ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં સહકાર વધારી શકે છે.
હાલમાં આ કરારનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરિણામ એ છે કે ત્રણેય દેશોએ સામૂહિક સુરક્ષાની દિશામાં એક નવું માળખું ઊભું કર્યું છે. ઈરાનને નિશાન બનાવવાનો ઈનકાર કરીને તુર્કીએ કરારની દિશા અંગેની અટકળો પર થોડો વિરામ મૂક્યો છે. હવે આગામી સમયમાં આ સમજૂતી કેટલી અસરકારક રીતે અમલમાં આવે છે, ઈજિપ્ત સહિત અન્ય કયા દેશો તેમાં જોડાય છે અને પ્રાદેશિક સંકટ દરમિયાન ત્રણેય દેશો કેવી રીતે સાથે ઊભા રહે છે તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે.
