નેપાળ અને તિબેટ સરહદે આવેલા વિનાશક પૂર અને ભૂસ્ખલને સમગ્ર નેપાળને હચમચાવી દીધું છે. કુદરતી આફતના કારણે અનેક વિસ્તારોમાં ભારે નુકસાન થયું છે અને અત્યાર સુધીમાં 1200થી વધુ લોકોનાં મોત થયાના અહેવાલ છે. બીજી તરફ, 4000થી વધુ લોકો હજુ પણ લાપતા છે. ઘટનાને એક અઠવાડિયાથી વધુ સમય વીતી ગયો હોવા છતાં કાટમાળ અને કાદવ વચ્ચે ગુમ થયેલા લોકોની શોધખોળ ચાલી રહી છે. સેના, પોલીસ અને સ્થાનિક લોકો મળીને બચાવ અને શોધ કામગીરીમાં જોડાયેલા છે. પૂર અને ભૂસ્ખલનના કારણે અનેક રસ્તાઓ, મકાનો અને અન્ય માળખાંને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું છે. અનેક પરિવારો પોતાના સ્વજનોને ગુમાવી ચૂક્યા છે, જ્યારે મોટી સંખ્યામાં લોકો હજુ પણ પોતાના પરિવારના સભ્યોની કોઈ ખબર મળે તેની રાહ જોઈ રહ્યા છે. કાટમાળ હટાવવાની કામગીરી દરમિયાન પણ અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. મુશ્કેલ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને સતત બદલાતી સ્થિતિને કારણે બચાવ કામગીરી સરળ નથી.
રાજધાની કાઠમંડુની સૌથી મોટી ત્રિભુવન હોસ્પિટલની બહાર પણ આ દુર્ઘટનાની ગંભીરતા સ્પષ્ટ જોવા મળી રહી છે. હોસ્પિટલની દીવાલો અને દોરડાં પર લાપતા લોકોના ફોટોગ્રાફ્સ લગાવવામાં આવ્યા છે. પરિવારજનો પોતાના સ્વજનોની તસવીરો લઈને હોસ્પિટલ અને અન્ય સ્થળોએ શોધખોળ કરી રહ્યા છે. કેટલાક લોકો માટે પોતાના પરિવારના સભ્ય જીવિત છે કે નહીં તેની પણ કોઈ ચોક્કસ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી. આફત બાદ મોટી સંખ્યામાં મૃતદેહો હોસ્પિટલોમાં પહોંચાડવામાં આવ્યા છે. પરંતુ ઘણા મૃતદેહોની ઓળખ કરવી મુશ્કેલ બની રહી છે. પૂર અને કાદવના કારણે મૃતદેહોની સ્થિતિ ખરાબ થઈ જતાં ફિંગરપ્રિન્ટ્સ અથવા અન્ય ઓળખચિહ્નો મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે. માત્ર ત્રિભુવન હોસ્પિટલમાં જ 161થી વધુ મૃતદેહોની હજુ સુધી ઓળખ થઈ શકી નથી. આ સ્થિતિએ મૃતકોના પરિવારજનોની મુશ્કેલી વધુ વધારી છે.
બીજી તરફ, મોટી સંખ્યામાં મૃતદેહો એકઠા થવાથી ચેપ અને રોગચાળો ફેલાવાનો ખતરો પણ ઊભો થયો છે. સામાન્ય સ્થિતિમાં નેપાળમાં હિંદુ પરંપરા મુજબ મૃતદેહોના અગ્નિસંસ્કાર કરવામાં આવે છે, પરંતુ વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં કેટલીક જગ્યાએ સ્વાસ્થ્ય જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને મૃતદેહોને અસ્થાયી રીતે દફનાવવામાં આવી રહ્યા છે. ચિતવન જેવા વિસ્તારોમાં મૃતદેહોને લગભગ દોઢ મીટર ઊંડા ખાડામાં દફનાવવામાં આવ્યા છે અને દરેક મૃતદેહને ચોક્કસ નંબર આપવામાં આવ્યો છે. ભવિષ્યમાં પરિવારજનોની ઓળખ માટે DNA ટેસ્ટ અથવા મેચિંગની જરૂર પડે તો આ વિગતો ઉપયોગી બની શકે છે. એટલે કે અંતિમ સંસ્કારની પ્રક્રિયા સાથે મૃતકોની ભવિષ્યમાં ઓળખ થઈ શકે તે માટે પણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી રહી છે.
કેટલાક વિસ્તારોમાં પરિસ્થિતિ એટલી ગંભીર છે કે પરિવારજનોને પોતાના સ્વજનો પરત ફરવાની આશા છોડવી પડી રહી છે. નુવાકોટ જેવા વિસ્તારોમાં ત્રિશૂલી નદીના કિનારે ઘાસના પૂતળાં એટલે કે કુશા બનાવીને સાંકેતિક અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવી રહ્યા છે. પોતાના સ્વજનોનો મૃતદેહ ન મળ્યો હોવા છતાં પરિવારજનો પરંપરા મુજબ અંતિમ વિધિ કરી રહ્યા છે. આ દ્રશ્યો કુદરતી આફતની માનવીય અસર કેટલી ઊંડી છે તેની કરુણ તસવીર રજૂ કરે છે. નેપાળમાં સર્જાયેલી આ સ્થિતિએ હવે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ગંભીર ચર્ચા જગાવી છે. દેશે વૈશ્વિક સ્તરે ‘ક્લાઇમેટ જસ્ટિસ’ એટલે કે આબોહવાકીય ન્યાયની માગણી વધુ ઉગ્ર બનાવી છે. નેપાળનું કહેવું છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં તેનો ફાળો ખૂબ જ ઓછો હોવા છતાં આબોહવા પરિવર્તનની ગંભીર અસરોનો સામનો તેને કરવો પડી રહ્યો છે.
નેપાળના વિદેશ મંત્રી શિશિર ખનાલે જણાવ્યું છે કે તેમનો દેશ એવા વૈશ્વિક સંકટની ભારે કિંમત ચૂકવી રહ્યો છે, જેના સર્જનમાં તેની ભૂમિકા ખૂબ જ નાની છે. વિશ્વના મોટા દેશોના ઔદ્યોગિક વિકાસ અને મોટા પ્રમાણમાં થતા કાર્બન ઉત્સર્જનની સરખામણીએ નેપાળનું ઉત્સર્જન નગણ્ય છે. તેમ છતાં હિમાલય વિસ્તારમાં તાપમાનમાં ફેરફાર અને ગ્લેશિયરો ઝડપથી પીગળવાના કારણે નેપાળ જેવા પર્વતીય દેશો પર મોટું જોખમ ઊભું થઈ રહ્યું છે. નેપાળના નાણા મંત્રાલયે આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારો સમક્ષ આબોહવા વળતર એટલે કે Climate Compensationની માગણી પણ રજૂ કરી છે. સરકારનો તર્ક છે કે જે દેશોએ ઐતિહાસિક રીતે સૌથી વધુ કાર્બન ઉત્સર્જન કર્યું છે તેમણે આબોહવા પરિવર્તનની અસરોનો સામનો કરી રહેલા નબળા દેશોને મદદ કરવી જોઈએ. પૂર, ભૂસ્ખલન, ગ્લેશિયર પીગળવા અને અન્ય કુદરતી આફતોને કારણે નેપાળ પર વધતા આર્થિક અને માનવીય બોજને ઘટાડવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સહાયની જરૂર હોવાનું સરકારનું માનવું છે.
હિમાલયમાં ગ્લેશિયરો ઝડપથી પીગળતા રહે તો તેની અસર માત્ર નેપાળ સુધી મર્યાદિત નહીં રહે. હિમાલયમાંથી નીકળતી નદીઓ દક્ષિણ એશિયાના અનેક દેશો માટે પાણીનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. ભારત, નેપાળ, બાંગ્લાદેશ અને અન્ય દેશોની મોટી વસ્તી આ નદીઓ પર ખેતી, પીવાના પાણી અને અન્ય જરૂરિયાતો માટે નિર્ભર છે. નેપાળે ચેતવણી આપી છે કે ગ્લેશિયરોના સતત પીગળવાથી ભવિષ્યમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા અને નદીઓના પ્રવાહમાં મોટો ફેરફાર થઈ શકે છે. સરકારના મતે, આ સ્થિતિ દક્ષિણ એશિયાના 2 અબજથી વધુ લોકો માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે. એક તરફ ગ્લેશિયરો પીગળવાથી શરૂઆતમાં પૂર અને ગ્લેશિયલ તળાવો ફાટવા જેવી ઘટનાઓનું જોખમ વધી શકે છે, જ્યારે લાંબા ગાળે પાણીના સ્ત્રોતોમાં ઘટાડો થવાથી જળસંકટ ઊભું થઈ શકે છે.
નેપાળમાં હાલનું પૂર અને ભૂસ્ખલન માત્ર એક કુદરતી આફત નથી, પરંતુ તેણે હિમાલય વિસ્તારમાં બદલાતા હવામાન અને તેની લાંબા ગાળાની અસરો અંગે પણ સવાલો ઊભા કર્યા છે. હજારો લોકો હજુ લાપતા હોવા અને અનેક મૃતદેહોની ઓળખ બાકી હોવાને કારણે રાહત અને શોધ કામગીરી સામે મોટો પડકાર છે. આ સાથે જ નેપાળ હવે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય પાસેથી આબોહવા પરિવર્તન સામે ન્યાય અને આર્થિક સહાયની માગણી કરી રહ્યું છે. દેશ માટે હાલ સૌથી મોટો પડકાર ગુમ થયેલા લોકોને શોધવાનો, મૃતકોની ઓળખ કરવાની અને અસરગ્રસ્ત પરિવારોને મદદ પહોંચાડવાનો છે, પરંતુ આ દુર્ઘટનાએ સમગ્ર દક્ષિણ એશિયા માટે ભવિષ્યના જળસંકટ અને આબોહવા પરિવર્તનના જોખમ અંગે પણ ચેતવણી આપી છે.
