આ વર્ષે દેશના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં હવામાનના બદલાતા સ્વરૂપે ચિંતા વધારી છે. ક્યાંક આકરી ગરમી અને હીટવેવ જોવા મળી તો ક્યાંક ભારે વરસાદ, અચાનક પૂર અને ભૂસ્ખલન જેવી ઘટનાઓ સામે આવી. હવે પ્રશાંત મહાસાગરમાં સમુદ્રના તાપમાન અને અલ નીનોની સંભવિત અસરને લઈને પણ ચર્ચા વધી છે. હવામાનની આ સ્થિતિ ભારત સહિત દુનિયાના અનેક દેશોના તાપમાન, વરસાદ અને ખેતીના ચક્રને અસર કરી શકે છે. જોકે, ‘ગોડઝિલા અલ નીનો’ જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ ભારે શક્તિશાળી અલ નીનો માટે કરવામાં આવે છે અને તેને લઈને કરવામાં આવતા દરેક દાવાને વૈજ્ઞાનિક આગાહી તરીકે સીધો સ્વીકારી લેવો યોગ્ય નથી. અલ નીનો એક કુદરતી હવામાન પ્રક્રિયા છે, જે મુખ્યત્વે મધ્ય અને પૂર્વી પ્રશાંત મહાસાગરના સમુદ્ર સપાટીના પાણીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધવાથી સર્જાય છે. સમુદ્રનું તાપમાન વધે ત્યારે વાતાવરણમાં ગરમી અને હવાના પ્રવાહમાં ફેરફાર થાય છે. તેની અસર માત્ર પ્રશાંત મહાસાગર સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી, પરંતુ દુનિયાના અલગ-અલગ ભાગોમાં વરસાદ અને તાપમાનની પેટર્ન પણ બદલાઈ શકે છે.
ભારત માટે અલ નીનો ખાસ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે તેની અસર ભારતીય ચોમાસા સાથે જોડાયેલી રહી છે. ભૂતકાળમાં અનેક મજબૂત અલ નીનો ઘટનાઓ દરમિયાન ભારતમાં ચોમાસું નબળું પડ્યું હતું. જોકે દરેક અલ નીનો વખતે ભારતના દરેક વિસ્તારમાં એકસરખી અસર થાય એવું નથી. અન્ય સમુદ્રી અને વાતાવરણીય પરિબળો પણ ભારતીય ચોમાસાને અસર કરે છે. તેથી માત્ર અલ નીનોના આધારે સમગ્ર દેશમાં દુષ્કાળ કે વરસાદની ચોક્કસ આગાહી કરી શકાય નહીં. હાલમાં જે ચર્ચા ચાલી રહી છે તેમાં પ્રશાંત મહાસાગરના સમુદ્ર સપાટીના તાપમાનમાં વધારો સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે. અલ નીનોની તીવ્રતા માપવા માટે વિવિધ સમુદ્રી વિસ્તારોના તાપમાનના આંકડા અને હવામાન મોડલનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને નીનો 3.4 વિસ્તારનું તાપમાન અલ નીનોની સ્થિતિ સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. જો આ વિસ્તારમાં સમુદ્રનું તાપમાન લાંબા સમય સુધી સામાન્ય કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઊંચું રહે તો મજબૂત અલ નીનોની શક્યતા વધી શકે છે. કેટલાક અહેવાલોમાં સમુદ્રની ઉપરની સપાટીની સાથે ઊંડા પાણીમાં પણ અસામાન્ય ગરમી હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. સમુદ્રની અંદર સંગ્રહાયેલી ગરમી વાતાવરણ અને સમુદ્રની સપાટી વચ્ચેના ઊર્જા સંતુલનને અસર કરી શકે છે. આવી સ્થિતિ અલ નીનોને વધુ મજબૂત બનાવવામાં ભૂમિકા ભજવી શકે છે. જોકે, કોઈપણ હવામાન ઘટનાની તીવ્રતા અને તેની સમયમર્યાદા નક્કી કરવા માટે લાંબા ગાળાના અવલોકનો તથા અનેક હવામાન મોડલનું વિશ્લેષણ જરૂરી હોય છે.
‘ગોડઝિલા અલ નીનો’ શબ્દને કારણે લોકોમાં ખાસ ચિંતા જોવા મળી રહી છે. આ કોઈ સત્તાવાર વૈજ્ઞાનિક શ્રેણી નથી, પરંતુ અસામાન્ય રીતે શક્તિશાળી અલ નીનો માટે વપરાતો લોકપ્રિય શબ્દ છે. તેથી આ નામ સાંભળીને એવું માનવું યોગ્ય નથી કે આગામી છ મહિના દરમિયાન સમગ્ર ભારતમાં વિનાશક હવામાન ચોક્કસપણે આવશે. ભારત માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન ચોમાસા અને કૃષિનો છે. દેશની ખેતીનો મોટો હિસ્સો વરસાદ પર આધારિત છે. જો કોઈ સમયગાળા દરમિયાન વરસાદ ઓછો પડે અથવા તેની વહેંચણી અસમાન રહે તો ખેડૂતોને મુશ્કેલી પડી શકે છે. ખાસ કરીને લાંબા સમય સુધી વરસાદની અછત રહે તો જમીનમાં ભેજ ઘટી શકે છે, જળાશયોમાં પાણીનું સ્તર નીચે જઈ શકે છે અને સિંચાઈ માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા પર દબાણ વધી શકે છે.
બીજી તરફ, માત્ર ઓછા વરસાદનો જ ખતરો નથી. હવામાનમાં અસ્થિરતા વધે ત્યારે કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદની અછત અને અન્ય વિસ્તારોમાં ટૂંકા ગાળામાં અતિભારે વરસાદ બંને જોવા મળી શકે છે. એટલે એક જ હવામાન પ્રણાલીથી દેશમાં ક્યાંક પાણીની અછત તો ક્યાંક પૂર જેવી વિપરીત સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. આ જ કારણ છે કે આગામી મહિનાઓમાં હવામાન પર સતત નજર રાખવી મહત્વપૂર્ણ રહેશે. જો અલ નીનો મજબૂત બને છે તો તેના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે પણ હવામાનની પેટર્નમાં ફેરફાર થવાની શક્યતા રહે છે. કેટલાક પ્રદેશોમાં ગરમી અને દુષ્કાળ વધી શકે છે, જ્યારે અન્ય વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ અથવા પૂરનો ખતરો ઊભો થઈ શકે છે. કૃષિ, પાણીની ઉપલબ્ધતા, વીજળીની માંગ અને ખાદ્ય ચીજોના ભાવ પર પણ તેની પરોક્ષ અસર થઈ શકે છે.
હવે વાત શિયાળાની. ‘આ વર્ષે ભારતમાં શિયાળો નહીં આવે’ એવો દાવો ખૂબ જ મોટો છે અને તેને હાલ નિશ્ચિત આગાહી તરીકે જોવો યોગ્ય નથી. અલ નીનોની સ્થિતિ શિયાળાના તાપમાન અને વરસાદને અસર કરી શકે છે, પરંતુ ભારતમાં શિયાળો સંપૂર્ણપણે ગાયબ થઈ જશે એવું કહેવા માટે પૂરતા આધારની જરૂર પડે છે. ઉત્તર ભારતમાં શિયાળાનું હવામાન પશ્ચિમી વિક્ષેપ, સ્થાનિક પવન, બરફવર્ષા અને અન્ય વાતાવરણીય પરિબળો પર પણ નિર્ભર કરે છે. તેથી ડિસેમ્બર અને જાન્યુઆરીમાં ચોક્કસ કેટલું તાપમાન રહેશે તે અંગે આગોતરી આગાહી સમય નજીક આવતા વધુ સ્પષ્ટ બને છે. ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે આ સમગ્ર સ્થિતિ વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. પૃથ્વીનું સરેરાશ તાપમાન વધવાથી સમુદ્રો પણ વધુ ગરમ થઈ રહ્યા છે. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં જ્યારે અલ નીનો જેવી કુદરતી હવામાન ઘટના સર્જાય છે ત્યારે તેની અસર કેટલાક વિસ્તારોમાં વધુ ગંભીર બની શકે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વિશ્વભરમાં ગરમીના નવા રેકોર્ડ, ભારે વરસાદ અને અતિશય હવામાનની ઘટનાઓએ પણ વૈજ્ઞાનિકો અને સરકારોનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે.
ભારત માટે આગામી સમયગાળો ખાસ મહત્વનો રહેશે. ચોમાસાની સ્થિતિ, સમુદ્રનું તાપમાન, વરસાદનું વિતરણ, જળાશયોમાં પાણી અને તાપમાનના આંકડા પર સતત નજર રાખવી પડશે. જો અલ નીનો મજબૂત બને તો કૃષિ અને પાણી વ્યવસ્થાપન માટે અગાઉથી આયોજન કરવું જરૂરી બની શકે છે. ખેડૂતો માટે પાકની પસંદગી, સિંચાઈનું આયોજન અને પાણીનો સાવચેતીપૂર્વક ઉપયોગ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. હાલની સ્થિતિને જોતા એટલું ચોક્કસ કહી શકાય કે પ્રશાંત મહાસાગરની ગરમી અને અલ નીનોની સંભવિત અસરને હળવાશથી લઈ શકાય નહીં. પરંતુ ‘ભારતમાં આ વર્ષે શિયાળો જ નહીં આવે’ અથવા ‘આગામી છ મહિના વિનાશક રહેશે’ જેવા દાવાઓને અંતિમ સત્ય માનવા કરતાં સત્તાવાર હવામાન આગાહીઓ અને આગામી મહિનાઓના આંકડાઓ પર નજર રાખવી વધુ યોગ્ય રહેશે. અલ નીનોની તીવ્રતા કેટલી રહે છે અને તે ભારતના ચોમાસા તથા શિયાળાના હવામાનને કેટલી અસર કરે છે તે સમય જતાં વધુ સ્પષ્ટ થશે.
