વૈશ્વિક તણાવ વચ્ચે ભારતે ઊર્જા સુરક્ષાને આપી પ્રાથમિકતા, રશિયા બન્યો સૌથી મોટો તેલ સપ્લાયર
ભારતે જૂન 2026 દરમિયાન રશિયાથી કાચા તેલની આયાતમાં નવો રેકોર્ડ નોંધાવ્યો હોવાનું આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ અને એનર્જી માર્કેટ સાથે જોડાયેલા પ્રાથમિક અંદાજો દર્શાવે છે.સમુદ્ર માર્ગે ભારત તરફ આવતાં રશિયન ઓઇલ ટેન્કરોની સંખ્યા અગાઉની સરખામણીએ નોંધપાત્ર રીતે વધી છે. ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, જૂન મહિનામાં ભારતે દરરોજ લાખો બેરલ રશિયન ક્રૂડની ખરીદી કરીને પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતોને મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો કાચા તેલનો આયાતકાર દેશ છે. દેશની કુલ જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો વિદેશી આયાત પર આધારિત હોવાથી સરકાર અને રિફાઇનરીઓ સતત એવા સ્ત્રોતો શોધે છે જ્યાંથી ગુણવત્તાયુક્ત અને સસ્તું ક્રૂડ મળી શકે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રશિયાએ ડિસ્કાઉન્ટ દરે કાચું તેલ ઉપલબ્ધ કરાવતાં ભારત માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ સપ્લાયર તરીકે સ્થાન મેળવ્યું છે.
રશિયન ક્રૂડની માંગ કેમ વધી?
રશિયા અને પશ્ચિમી દેશો વચ્ચેના રાજકીય અને આર્થિક તણાવ બાદ યુરોપના ઘણા દેશોએ રશિયન તેલની ખરીદી ઘટાડવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેના પરિણામે રશિયાએ એશિયાઈ બજારો, ખાસ કરીને ભારત અને ચીન તરફ વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. ભારતે પણ રાષ્ટ્રીય હિતને ધ્યાનમાં રાખીને સસ્તા દરે ઉપલબ્ધ ક્રૂડની ખરીદી ચાલુ રાખી.ઊર્જા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો ભારતને આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર કરતાં ઓછી કિંમતે કાચું તેલ મળે તો તેનો સીધો લાભ દેશની અર્થવ્ય વસ્થા, તેમજ રિફાઇનરી ઉદ્યોગ અને વિદેશી મુદ્રા બચતમાં મળે છે.
જૂનમાં જોવા મળ્યો ટેન્કરોનો વધારો
શિપિંગ ડેટા મુજબ જૂન મહિનામાં રશિયાના વિવિધ બંદરોથી ભારત તરફ મોટી સંખ્યામાં તેલવાહક જહાજો રવાના થયા હતા. બજાર સાથે જોડાયેલા સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, એકસાથે એટલા બધા ટેન્કરો ભારત તરફ જતા જોવા મળ્યા કે ઘણા વિશ્લેષકોએ તેને રેકોર્ડ સ્તરની સપ્લાય ગણાવી.આ ટેન્કરોમાં યુરલ્સ, ESPO અને અન્ય પ્રકારના ક્રૂડનો સમાવેશ થતો હોવાનું માનવામાં આવે છે, જે ભારતની વિવિધ રિફાઇનરીઓ માટે યોગ્ય ગણાય છે.
ભારતને શું ફાયદો?
સસ્તા દરે મળતા રશિયન ક્રૂડના અનેક લાભ છે:
આયાત ખર્ચમાં ઘટાડો.
રિફાઇનરીઓના નફામાં વધારો.
પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની નિકાસમાં સ્પર્ધાત્મકતા.
ઊર્જા સુરક્ષામાં મજબૂતી.
આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ વધારાની અસરને મર્યાદિત કરવામાં મદદ.
ભારતની મોટી સરકારી તેમજ ખાનગી રિફાઇનરીઓ લાંબા સમયથી રશિયન ક્રૂડને પ્રોસેસ કરી રહી છે અને તેમાંથી પેટ્રોલ, ડીઝલ, ATF તથા અન્ય પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન કરે છે.
વૈશ્વિક બજાર પર નજર
મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવ, દરિયાઈ માર્ગોની સુરક્ષા અને કાચા તેલના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં સતત થતા ઉતાર-ચઢાવ વચ્ચે ભારતે પોતાની ખરીદીની નીતિ વધુ સંતુલિત રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. તેમજ રશિયા ઉપરાંત ભારત ઇરાક, સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, અમેરિકા અને અન્ય દેશોમાંથી પણ કાચું તેલ ખરીદે છે. તેમ છતાં છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં રશિયાનો હિસ્સો સૌથી વધુ રહ્યો હોવાનું એનર્જી માર્કેટના અંદાજો સૂચવે છે.
રિફાઇનરીઓની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા
ભારતમાં આવેલી મોટી રિફાઇનરીઓ વિવિધ પ્રકારના ક્રૂડને પ્રોસેસ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેથી તેઓ બજારમાં જ્યાંથી સસ્તું અને યોગ્ય ગુણવત્તાનું તેલ મળે ત્યાંથી ખરીદી કરી શકે છે.ખાનગી ક્ષેત્રની રિફાઇનરીઓ ખાસ કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારના ફેરફારોને ધ્યાનમાં રાખીને ખરીદીની વ્યૂહરચના બનાવે છે, જ્યારે સરકારી કંપનીઓ પણ દેશની ઊર્જા જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને લાંબા ગાળાના કરારો કરે છે.
શું પેટ્રોલ અને ડીઝલ સસ્તા થશે?
ઘણા લોકોનો પ્રશ્ન હોય છે કે જ્યારે ભારત સસ્તું કાચું તેલ ખરીદે છે ત્યારે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ કેમ ઘટતા નથી?
નિષ્ણાતો જણાવે છે કે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ માત્ર કાચા તેલની કિંમત પર આધારિત નથી. તેમાં રિફાઇનિંગ ખર્ચ, પરિવહન ખર્ચ, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના ટેક્સ, માર્કેટિંગ ખર્ચ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિનિમય દર જેવા અનેક પરિબળો અસર કરે છે.તેથી સસ્તું ક્રૂડ મળવાથી દેશને આર્થિક લાભ થાય છે, પરંતુ તેનો સીધો અને તરત જ ગ્રાહકો સુધી ભાવ ઘટાડાના રૂપમાં લાભ મળે જ એવું જરૂરી નથી.
ભારતની ઊર્જા નીતિ
ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ‘મલ્ટી-સોર્સ એનર્જી સ્ટ્રેટેજી’ પર કામ કરી રહ્યું છે. એટલે કે કોઈ એક દેશ પર સંપૂર્ણ નિર્ભર રહેવાના બદલે અનેક દેશોમાંથી કાચા તેલની ખરીદી કરવામાં આવે છે.આ નીતિના કારણે વૈશ્વિક સંકટ કે રાજકીય તણાવ સર્જાય ત્યારે પણ દેશમાં પુરવઠો જાળવી રાખવામાં સરળતા રહે છે.
વેપાર અને વિદેશ નીતિ વચ્ચેનું સંતુલન
ભારતે વારંવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતોને પ્રાથમિકતા આપે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ હોવા છતાં ભારતે રાષ્ટ્રીય હિતને ધ્યાનમાં રાખીને તેલની ખરીદી અંગે વ્યવહારુ અભિગમ અપનાવ્યો છે.ભારતના મતે વિશ્વના સૌથી મોટા ઊર્જા વપરાશકર્તા દેશોમાં સામેલ હોવાથી સ્થિર અને સસ્તો પુરવઠો જાળવવો દેશના વિકાસ માટે અનિવાર્ય છે.
અર્થવ્યવસ્થાને મળશે ટેકોજો સસ્તા દરે ક્રૂડની ઉપલબ્ધતા ચાલુ રહેશે તો આયાત બિલમાં રાહત મળી શકે છે. તેનાથી વેપાર ખાધ ઘટાડવામાં, વિદેશી ચલણ બચાવવામાં અને ઉત્પાદન ખર્ચને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળી શકે છે.ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો માને છે કે ભારત માટે આગામી વર્ષોમાં પણ રશિયા મહત્વપૂર્ણ સપ્લાયર તરીકે રહેશે, જોકે સરકાર અન્ય દેશો સાથેના વેપારને પણ સમાન મહત્વ આપતી રહેશે.
આગળ શું?
આગામી મહિનાઓમાં વૈશ્વિક રાજકીય સ્થિતિ, મધ્ય પૂર્વમાં તણાવ, ઓઇલ ઉત્પાદક દેશોના નિર્ણયો અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવની સ્થિતિ ભારતની ખરીદીની વ્યૂહરચનાને અસર કરી શકે છે.જો રશિયા તરફથી ડિસ્કાઉન્ટેડ ક્રૂડનો પુરવઠો યથાવત રહેશે તો ભારત તેની ખરીદી ચાલુ રાખે તેવી સંભાવના છે. સાથે સાથે સરકાર ઊર્જાના વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો, ગ્રીન એનર્જી અને સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવા પર પણ ભાર મૂકી રહી છે.
ભારત માટે હાલનો સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે વધતી અર્થવ્યવસ્થા સાથે ઊર્જાની વધતી માંગને ઓછા ખર્ચે અને સતત પૂરી કરવામાં આવે. રશિયાથી વધતી ક્રૂડ આયાત આ દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહી છે, જે દેશની ઊર્જા સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિરતા બંને માટે લાભદાયી બની શકે છે.
