બાંગ્લાદેશે ફરી એકવાર એવો નિર્ણય લીધો છે, જે ભારત માટે વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ મહત્વનો માનવામાં આવી રહ્યો છે. તીસ્તા નદી પ્રોજેક્ટ બાદ હવે બાંગ્લાદેશે મુંગલા પોર્ટને લઈને ચીન સાથે મોટો કરાર કર્યો છે. ખાસ વાત એ છે કે જે જમીન અગાઉ ઇન્ડિયન ઇકોનોમિક ઝોન (IEZ) માટે ફાળવવામાં આવી હતી, હવે એ જ જમીન પર ચીનના સહયોગથી નવો આર્થિક ઝોન વિકસાવવામાં આવશે. બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાન તારિક રહેમાન હાલમાં ચીનની મુલાકાતે છે. તેમની હાજરીમાં બેઇજિંગમાં બાંગ્લાદેશ ઇકોનોમિક ઝોન ઓથોરિટી અને ચીનની સરકારી કંપની ચાઇના સિવિલ એન્જિનિયરિંગ કન્સ્ટ્રક્શન કોર્પોરેશન વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ સમજૂતી કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. આ કરાર હેઠળ બાગેરહાટ જિલ્લાના મુંગલા પોર્ટ નજીક લગભગ 110 એકર જમીન પર ચીન-બાંગ્લાદેશ મુંગલા પોર્ટ ઇકોનોમિક ઝોન વિકસાવવામાં આવશે.
આ નિર્ણય એટલા માટે ચર્ચામાં છે કારણ કે આ જ જમીન અગાઉ ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે થયેલી દ્વિપક્ષીય સમજૂતી હેઠળ ઇન્ડિયન ઇકોનોમિક ઝોન માટે ફાળવવામાં આવી હતી. આ પ્રોજેક્ટનો હેતુ બંને દેશો વચ્ચે વેપાર અને ઔદ્યોગિક સહયોગ વધારવાનો હતો. પરંતુ બાંગ્લાદેશની વચગાળાની સરકારે ઓક્ટોબર 2025માં દલીલ કરી હતી કે નિર્ધારિત સમયગાળામાં પ્રોજેક્ટ પર પૂરતી પ્રગતિ થઈ નહોતી. આ કારણ દર્શાવીને ઇન્ડિયન ઇકોનોમિક ઝોનને સત્તાવાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યો હતો. હવે નવી સરકારના નિર્ણય બાદ આ જમીન ચીનને સોંપવામાં આવી છે. મુંગલા પોર્ટ બાંગ્લાદેશનું બીજું સૌથી મોટું સમુદ્રી બંદર છે. તેની વ્યૂહાત્મક સ્થિતિને કારણે તે દક્ષિણ એશિયાના વેપાર અને લોજિસ્ટિક્સ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આવી જગ્યાએ ચીનનું વધતું રોકાણ ભારત માટે પણ વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ મહત્વનું ગણાય છે.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં બાંગ્લાદેશમાં ચીનનું રોકાણ સતત વધી રહ્યું છે. રસ્તા, પુલ, બંદરો, ઔદ્યોગિક ઝોન અને અન્ય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટમાં ચીન સક્રિય રીતે રોકાણ કરી રહ્યું છે. તારિક રહેમાનની આ ચીન મુલાકાતનો મુખ્ય હેતુ પણ બંને દેશો વચ્ચે આર્થિક અને ઔદ્યોગિક સહયોગને વધુ મજબૂત બનાવવાનો હોવાનું માનવામાં આવે છે. મુંગલા પોર્ટ પ્રોજેક્ટ ઉપરાંત બાંગ્લાદેશ ઇકોનોમિક ઝોન્સ ઓથોરિટીએ ચટોગ્રામ જિલ્લાના અનવારા વિસ્તારમાં ચીની આર્થિક અને ઔદ્યોગિક ઝોન વિકસાવવા માટે ચાઇના રોડ એન્ડ બ્રિજ કોર્પોરેશન સાથે પણ અલગ વિકાસ કરાર કર્યો છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે બાંગ્લાદેશ ચીનના રોકાણને વધુ પ્રોત્સાહન આપવા માંગે છે. આ પહેલા પણ બંને દેશો વચ્ચે તીસ્તા નદી પ્રોજેક્ટને લઈને મહત્વપૂર્ણ સહમતી થઈ ચૂકી છે. ચીનનું માનવું છે કે જળ વ્યવસ્થાપન અને નદી વિકાસ ક્ષેત્રે તેના અનુભવનો લાભ બાંગ્લાદેશને મળી શકે છે. બેઇજિંગમાં ચીનના જળ સંસાધન મંત્રી લી ગુઓયિંગ અને વડાપ્રધાન તારિક રહેમાન વચ્ચે થયેલી બેઠકમાં આ પ્રોજેક્ટને પણ અંતિમ મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે બાંગ્લાદેશ હાલમાં પોતાના દેશમાં વધુ વિદેશી રોકાણ લાવવા માટે વિવિધ દેશો સાથે ભાગીદારી વધારી રહ્યું છે. તેમાં ચીન સૌથી મોટો રોકાણકાર બનવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. બીજી તરફ, ભારત માટે આ નિર્ણય એટલા માટે મહત્વનો છે કારણ કે જે પ્રોજેક્ટ અગાઉ ભારતના સહયોગથી આગળ વધવાનો હતો, હવે તે જ સ્થળે ચીન પોતાનું રોકાણ કરશે. મુંગલા પોર્ટ અને તીસ્તા જેવા પ્રોજેક્ટમાં ચીનની વધતી હાજરી દક્ષિણ એશિયામાં બદલાતા ભૂરાજકીય સમીકરણોની પણ નિશાની માનવામાં આવી રહી છે. આગામી સમયમાં આ વિકાસ ભારત, બાંગ્લાદેશ અને ચીન વચ્ચેના આર્થિક તેમજ વ્યૂહાત્મક સંબંધો પર કેવી અસર કરશે, તેના પર સમગ્ર વિસ્તારની નજર રહેશે.
