લિમ્પિયાધુરા, કાલાપાણી અને લિપુલેખનો વિવાદાસ્પદ નકશો હવે ₹1ના સિક્કામાંથી હટાવશે
2020માં ભારત સાથે વિવાદ સર્જનારો નકશો હવે સિક્કામાંથી દૂર થશે; સરકારના નિર્ણયથી નેપાળમાં જ રાજકીય ઘમાસાણ, ભારત-નેપાળ સંબંધોમાં નવા સંકેતો
ભારત અને નેપાળ વચ્ચે વર્ષોથી ચાલી રહેલા લિમ્પિયાધુરા, કાલાપાણી અને લિપુલેખ સરહદી વિવાદ વચ્ચે નેપાળ સરકારે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. નેપાળ સરકારે નવા એક રૂપિયાના સિક્કાની ડિઝાઇનમાં ફેરફારને મંજૂરી આપી છે, જેમાં અત્યાર સુધી દર્શાવવામાં આવતો વિવાદાસ્પદ રાજકીય નકશો હવે દૂર કરવામાં આવશે. તેના સ્થાને નેપાળના ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક મહત્ત્વ ધરાવતા લો ઘ્યાકર (Lo Ghyakar) બૌદ્ધ મઠની તસવીર મૂકવામાં આવશે. આ નિર્ણયને ભારત-નેપાળ સંબંધોના સંદર્ભમાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
શું હતો વિવાદાસ્પદ નકશો?
વર્ષ 2020માં તે સમયની કે.પી. શર્મા ઓલી સરકાર દરમિયાન નેપાળે નવો રાજકીય નકશો જાહેર કર્યો હતો. આ નકશામાં લિમ્પિયાધુરા, કાલાપાણી અને લિપુલેખને નેપાળના ભાગ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. ભારતે આ દાવાને તરત જ ફગાવી દીધો હતો અને આ વિસ્તારોને ઉત્તરાખંડ રાજ્યનો અભિન્ન ભાગ ગણાવ્યા હતા. ત્યારથી બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી સ્તરે અનેક વખત ચર્ચાઓ થઈ છે, પરંતુ સરહદી વિવાદનો કાયમી ઉકેલ હજુ આવ્યો નથી.
હવે એક રૂપિયાના સિક્કામાંથી નકશો દૂર થશે
નેપાળની મંત્રીપરિષદે નેપાળ રાષ્ટ્ર બેંકની ભલામણને મંજૂરી આપતાં નવા એક રૂપિયાના સિક્કા પરનો વિવાદાસ્પદ નકશો દૂર કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. નવા સિક્કામાં તેના સ્થાને મુસ્તાંગ જિલ્લાના મારાંગ ગામમાં આવેલો ઐતિહાસિક લો ઘ્યાકર બૌદ્ધ મઠ દર્શાવવામાં આવશે, જે નેપાળના સૌથી પ્રાચીન બૌદ્ધ મઠોમાંનો એક માનવામાં આવે છે.
બે રૂપિયાના સિક્કામાં હજુ રહેશે નકશો
રસપ્રદ બાબત એ છે કે સરકારનો આ ફેરફાર માત્ર એક રૂપિયાના સિક્કા પૂરતો જ મર્યાદિત રહેશે. બે રૂપિયાના સિક્કામાં હાલનો વિવાદાસ્પદ રાજકીય નકશો યથાવત રાખવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. એટલે સરકાર દ્વારા સંપૂર્ણપણે નકશો દૂર કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ માત્ર એક રૂપિયાના સિક્કાની નવી ડિઝાઇનમાં જ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે.
સરકારે શું કારણ આપ્યું?
નેપાળ રાષ્ટ્ર બેંકના અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર આ ફેરફારનો મુખ્ય હેતુ સિક્કાના કદ, વજન અને ધાતુમાં સુધારો કરવાનો છે. નવા એક રૂપિયાના સિક્કાનું વજન અગાઉના 4 ગ્રામના બદલે 3.2 ગ્રામ કરવામાં આવશે, જ્યારે બે રૂપિયાનો સિક્કો 5 ગ્રામના બદલે 3.8 ગ્રામનો રહેશે. બંને સિક્કા હવે મિશ્ર ધાતુને બદલે સ્ટીલમાંથી બનાવવામાં આવશે અને તેમનો રંગ પણ પીળા બદલે સ્ટીલ-સફેદ રહેશે. અધિકારીઓનું કહેવું છે કે નાના કદના એક રૂપિયાના સિક્કા પર સમગ્ર રાજકીય નકશો સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવો શક્ય ન હોવાથી નવી ડિઝાઇન અપનાવવામાં આવી છે.
નેપાળમાં જ વિરોધ શરૂ
સરકારના આ નિર્ણય બાદ નેપાળમાં જ રાજકીય વિવાદ શરૂ થયો છે. નેપાળના વરિષ્ઠ કમ્યુનિસ્ટ નેતા ભીમ રાવલે સરકાર પર આકરા પ્રહારો કર્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે જો સરકાર ખરેખર લિમ્પિયાધુરા, કાલાપાણી અને લિપુલેખ દર્શાવતો નકશો એક રૂપિયાના સિક્કામાંથી દૂર કરે છે તો તે દેશની સાર્વભૌમતા અને પ્રાદેશિક અખંડિતતા સામેનું ગંભીર પગલું ગણાશે. તેમણે સરકાર પાસે આ નિર્ણય અંગે સ્પષ્ટતા પણ માગી છે.
ભારત-નેપાળ સરહદી વિવાદ શું છે?
લિમ્પિયાધુરા, કાલાપાણી અને લિપુલેખ ભારત, નેપાળ અને ચીનની સરહદ નજીક આવેલા વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વના વિસ્તારો છે. નેપાળનો દાવો છે કે સુગૌલી સંધિ અનુસાર આ વિસ્તાર તેનો ભાગ છે, જ્યારે ભારતનું કહેવું છે કે આ વિસ્તાર લાંબા સમયથી ભારતીય વહીવટ હેઠળ છે અને ઉત્તરાખંડના પિથોરાગઢ જિલ્લામાં આવે છે. આ વિવાદ ઘણા વર્ષોથી ચાલી રહ્યો છે અને બંને દેશો વચ્ચે અનેક તબક્કે ચર્ચાઓ છતાં તેનો ઉકેલ આવ્યો નથી.
2020માં કેમ વધ્યો હતો વિવાદ?
મે 2020માં ભારતે કૈલાશ-માનસરોવર યાત્રા માટે લિપુલેખ સુધી નવા માર્ગનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. ત્યારબાદ નેપાળે વિરોધ નોંધાવી પોતાનો નવો રાજકીય નકશો જાહેર કર્યો હતો, જેમાં વિવાદિત ત્રણેય વિસ્તારોને પોતાના પ્રદેશ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ નેપાળની સંસદે બંધારણીય સુધારો કરીને આ નકશાને સત્તાવાર માન્યતા આપી હતી. આ પગલાથી બંને દેશોના સંબંધોમાં તણાવ વધ્યો હતો.
શું ભારત સાથે સંબંધો સુધારવાનો પ્રયાસ?
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે એક રૂપિયાના સિક્કામાંથી વિવાદાસ્પદ નકશો દૂર કરવાનો નિર્ણય પ્રતીકાત્મક હોવા છતાં ભારત સાથેના સંબંધોમાં સકારાત્મક સંદેશ આપી શકે છે. જોકે નેપાળ સરકારે સત્તાવાર રીતે આ નિર્ણયને માત્ર ટેકનિકલ ડિઝાઇન સિક્કાના કદમાં ફેરફાર સાથે જોડ્યો છે, છતાં રાજકીય વર્તુળોમાં તેને રાજદ્વારી દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
એક તરફ એક રૂપિયાના સિક્કામાંથી વિવાદાસ્પદ નકશો દૂર કરવામાં આવી રહ્યો છે,બીજી તરફ બે રૂપિયાના સિક્કામાં તેને યથાવત રાખવાનો નિર્ણય દર્શાવે છે કે નેપાળે પોતાના સરહદી દાવા સંપૂર્ણપણે છોડ્યા નથી. ભારત અને નેપાળ વચ્ચેનો સરહદી વિવાદ હજુ પણ દ્વિપક્ષીય ચર્ચાનો વિષય છે અને તેનો ઉકેલ રાજદ્વારી વાટાઘાટો દ્વારા જ શક્ય બનશે. હાલના નિર્ણયે ચોક્કસપણે નવી ચર્ચા જગાવી છે કે શું કાઠમંડુ ભારત સાથેના સંબંધોમાં નવી શરૂઆત કરવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે કે પછી આ માત્ર સિક્કાની ડિઝાઇનમાં કરાયેલ ટેકનિકલ ફેરફાર છે.
