રાજસ્થાનમાં મતદાર યાદીના નવા આંકડાઓ સામે આવ્યા બાદ રાજકીય અને વહીવટી વર્તુળોમાં ચર્ચા શરૂ થઈ છે. રાજ્યમાં સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન (SSR 2027) હેઠળ ગુરુવારે પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવેલી ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાં કુલ 5.26 કરોડ મતદારો નોંધાયા છે. જોકે, આ આંકડો અગાઉ જાહેર થયેલી સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR)ની અંતિમ મતદાર યાદી કરતાં આશરે 11 લાખ વધુ છે. બીજી તરફ, ઓક્ટોબરની શરૂઆતમાં રાજ્ય ચૂંટણી આયોગ (SEC) દ્વારા જાહેર કરાયેલી અંતિમ યાદીની સરખામણીમાં નવી ડ્રાફ્ટ યાદીમાં આશરે 18 લાખ મતદારો ઓછા છે. એક જ રાજ્યમાં એક વર્ષથી પણ ઓછા સમયમાં મતદારોની સંખ્યાના ત્રણ અલગ-અલગ સત્તાવાર આંકડા સામે આવતાં અનેક સવાલો ઊભા થયા છે.
રાજસ્થાનના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી નવીન મહાજનના જણાવ્યા અનુસાર, SSR 2027ની નવી ડ્રાફ્ટ યાદીમાં 2,75,24,780 પુરુષ મતદારો, 2,51,42,052 મહિલા મતદારો અને 584 ટ્રાન્સજેન્ડર મતદારોનો સમાવેશ થાય છે. આ રીતે કુલ મતદારોની સંખ્યા 5,26,67,416 થાય છે. આ યાદી માન્યતા પ્રાપ્ત રાજકીય પક્ષો સાથે શેર કરવામાં આવી છે અને મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીની વેબસાઇટ પર પણ અપલોડ કરવામાં આવી છે.
આ પ્રક્રિયા માટે લાયકાતની તારીખ 1 જાન્યુઆરી, 2027 નક્કી કરવામાં આવી છે. ચૂંટણી પંચે 12 નવેમ્બરથી 11 ડિસેમ્બર સુધી મતદારો પાસેથી દાવા અને વાંધાઓ મંગાવ્યા છે. આ સમયગાળા દરમિયાન નાગરિકો નિયત ફોર્મ ભરીને મતદાર યાદીમાં પોતાનું નામ ઉમેરવા, નામ કમી કરાવવા અથવા વ્યક્તિગત વિગતોમાં સુધારો કરાવવા માટે અરજી કરી શકશે. દાવા અને વાંધાઓની ચકાસણી સહિતની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ 4 જાન્યુઆરી, 2027ના રોજ અંતિમ મતદાર યાદી જાહેર કરવામાં આવશે.
મતદારોની સંખ્યામાં આટલો તફાવત કેમ જોવા મળી રહ્યો છે તે સમજવા માટે SIR અને SSR વચ્ચેનો તફાવત જાણવો જરૂરી છે. સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન એટલે કે SIR મતદાર યાદીની ઊંડાણપૂર્વકની ચકાસણી કરવાની પ્રક્રિયા છે. આ પ્રક્રિયામાં બૂથ લેવલ ઓફિસર (BLO) ઘરે-ઘરે જઈને મતદારોની વિગતોની ચકાસણી કરે છે. હાલના મતદારોને અગાઉથી ભરેલા ફોર્મ આપવામાં આવે છે અને જરૂરી વિગતો સાથે ફોર્મ જમા કરાવ્યા બાદ જ તેમનું નામ યાદીમાં જાળવી રાખવાની પ્રક્રિયા આગળ વધે છે.
બીજી તરફ, સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન એટલે કે SSRની શરૂઆત અગાઉ પ્રસિદ્ધ થયેલી અંતિમ મતદાર યાદીના આધારે કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં પહેલેથી નોંધાયેલા મતદારોનાં નામ સામાન્ય રીતે યથાવત રાખવામાં આવે છે. દરેક મતદારે ફરીથી પોતાની લાયકાત સાબિત કરવાની જરૂર હોતી નથી. SSRનો મુખ્ય હેતુ નવા લાયક મતદારોનાં નામ ઉમેરવા, મૃત્યુ પામેલા અથવા સ્થળાંતર કરી ગયેલા મતદારોનાં નામ કમી કરવા અને યાદીમાં રહેલી વિગતોમાં જરૂરી સુધારા કરવાનો છે.
આ બંને પ્રક્રિયાઓના હેતુ અને પદ્ધતિ અલગ હોવાથી તેમની યાદીઓમાં મતદારોની સંખ્યામાં ફેરફાર થઈ શકે છે. જોકે, રાજસ્થાનમાં SIRની અંતિમ યાદી, રાજ્ય ચૂંટણી આયોગની યાદી અને SSRની નવી ડ્રાફ્ટ યાદી વચ્ચે જોવા મળેલો મોટો તફાવત ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. હવે દાવા અને વાંધાઓની પ્રક્રિયા દરમિયાન કેટલા નવા નામ ઉમેરાય છે અને કેટલા નામ કમી થાય છે તેના પર નજર રહેશે. 4 જાન્યુઆરીએ જાહેર થનારી અંતિમ યાદી બાદ મતદારોની સંખ્યાની સ્થિતિ વધુ સ્પષ્ટ થશે.
