સુરતમાં ગણેશોત્સવ દરમિયાન બાપ્પાની પૂજામાં ચઢાવેલા ફૂલો હવે તાપી નદીમાં પધરાવવાને બદલે ખાતર બનાવવામાં ઉપયોગમાં લેવાશે. સુરત મહાનગરપાલિકાએ લોકોની ધાર્મિક આસ્થા અને લાગણી જળવાઈ રહે તેની સાથે પર્યાવરણનું પણ રક્ષણ થાય તે માટે પૂજાના ફૂલોને અલગથી એકત્ર કરી વર્મીકમ્પોસ્ટ બનાવવાની કામગીરી હાથ ધરી છે. આ વર્ષે ગણેશોત્સવ દરમિયાન શહેરમાંથી અંદાજે 40 મેટ્રિક ટન ફૂલો એકત્ર કરવામાં આવ્યા છે અને તેને વર્મીકમ્પોસ્ટ પ્લાન્ટ સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યા છે.
ગણેશજીની સ્થાપનાથી લઈને વિસર્જન સુધી પૂજા, શણગાર અને વિસર્જન યાત્રા દરમિયાન મોટા પ્રમાણમાં ફૂલોનો ઉપયોગ થાય છે. અગાઉ પૂજા બાદ આ ફૂલોનો નિકાલ અન્ય કચરા સાથે અથવા સીધો નદીમાં કરવામાં આવતો હતો. ફૂલોને તાપીમાં પધરાવવાથી નદીના પાણીમાં પ્રદૂષણ વધવાની શક્યતા રહેતી હતી. આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને પાલિકાએ ફૂલોને અન્ય કચરાથી અલગ એકત્ર કરવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરી છે.
ગણેશોત્સવ દરમિયાન બનાવવામાં આવેલા કૃત્રિમ વિસર્જન તળાવોમાંથી પણ ફૂલો અલગ કાઢીને વર્મીકમ્પોસ્ટ પ્લાન્ટમાં મોકલવામાં આવી રહ્યા છે. આ ફૂલોને પ્રક્રિયા બાદ કુદરતી ખાતરમાં ફેરવવામાં આવશે. સમગ્ર પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવામાં આશરે 70 દિવસનો સમય લાગે છે. ત્યારબાદ તૈયાર થનારા વર્મીકમ્પોસ્ટનો ઉપયોગ પાલિકાના ગાર્ડન વિભાગ દ્વારા શહેરના બગીચાઓમાં છોડ અને વૃક્ષોના ઉછેર માટે કરવામાં આવશે.
સુરત મહાનગરપાલિકા વર્ષ 2018થી સેન્ટ્રલ ઝોન અને કતારગામ વિસ્તારમાં ફૂલોમાંથી વર્મીકમ્પોસ્ટ બનાવવાની કામગીરી કરી રહી છે. ચોક બજાર અને કતારગામ ખાતે આ પ્રકારની પ્રક્રિયા માટે વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. મંદિરો અને અન્ય ધાર્મિક સ્થળોએથી આવતા ફૂલોને પણ અલગથી એકત્ર કરી તેનો ઉપયોગ ખાતર બનાવવા માટે કરવામાં આવે છે. હવે ગણેશોત્સવ દરમિયાન એકત્ર થતા ફૂલોને પણ આ પ્રક્રિયામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.
આ રીતે ગણેશોત્સવમાં ભગવાનને અર્પણ કરાયેલા ફૂલોને કચરો માનવાને બદલે ઉપયોગી સ્ત્રોત તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવી રહ્યા છે. ફૂલોને નદીમાં પધરાવવાને બદલે તેનું ખાતર બનાવવાથી એક તરફ ધાર્મિક લાગણીનું સન્માન થાય છે અને બીજી તરફ નદીમાં ફૂલોના નિકાલથી થતા પ્રદૂષણને ઘટાડવામાં મદદ મળે છે.
પાલિકા દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવતું આ વર્મીકમ્પોસ્ટ કેમિકલ વગર બનાવવામાં આવે છે. ફૂલોને અલગ કર્યા બાદ કુદરતી પ્રક્રિયા દ્વારા આશરે 70 દિવસમાં ખાતર તૈયાર કરવામાં આવે છે. તેમાં કોઈ પ્રકારના કેમિકલનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી. આથી તૈયાર થતું ખાતર પર્યાવરણને અનુકૂળ રહે છે અને તેનો ઉપયોગ છોડ તથા વૃક્ષોના ઉછેરમાં કરી શકાય છે.
ગણેશોત્સવ પહેલાં પાલિકાએ ગણેશ ભક્તોને ખાસ અપીલ કરી હતી કે પૂજામાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા ફૂલોને સામાન્ય કચરામાં ન નાખે અને અલગથી એકત્ર કરવા માટે આપે. સાથે જ માત્ર ફૂલો જ આપવા અને તેમાં અન્ય કોઈ કચરો કે સામગ્રી ન ભેળવવા પણ જણાવાયું હતું. પાલિકાનો હેતુ એવો હતો કે અલગથી એકત્ર થયેલા ફૂલો સીધા વર્મીકમ્પોસ્ટ પ્લાન્ટ સુધી પહોંચાડવામાં આવે અને તેની પ્રક્રિયા સરળતાથી થઈ શકે.
જોકે, આશરે 40 મેટ્રિક ટન એકત્ર થયેલા ફૂલોના જથ્થામાં ફૂલોની સાથે અન્ય કચરો અને સામગ્રી પણ મિશ્રિત હોવાનું સામે આવ્યું છે. તેના કારણે ફૂલો સાથે આવેલા અન્ય કચરાને અલગ કરવાની વધારાની કામગીરી કરવી પડી રહી છે. પરિણામે એકત્ર થયેલા સમગ્ર 40 મેટ્રિક ટન જથ્થાનો વર્મીકમ્પોસ્ટ બનાવવા માટે ઉપયોગ થઈ શકશે નહીં. તેથી અંતે તૈયાર થનારા ખાતરનો જથ્થો પણ અપેક્ષા કરતાં ઓછો રહેવાની શક્યતા છે.
પાલિકાની અપીલનો મુખ્ય હેતુ ફૂલોને અન્ય કચરાથી અલગ રાખીને એકત્ર કરવાનો હતો, જેથી ઓછા સમયમાં અને વધુ અસરકારક રીતે કુદરતી ખાતર તૈયાર કરી શકાય. તેમ છતાં, એકત્ર થયેલા મોટા પ્રમાણમાં ફૂલોના જથ્થાને ફરી ઉપયોગમાં લેવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ગઈ છે. આગામી આશરે 70 દિવસમાં પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ તૈયાર થનારા વર્મીકમ્પોસ્ટનો ઉપયોગ શહેરના બગીચાઓમાં કરવામાં આવશે.
આ પહેલથી ગણેશોત્સવ દરમિયાન મોટી માત્રામાં નીકળતા ફૂલોના નિકાલની સમસ્યાનો વિકલ્પ ઊભો થયો છે. બાપ્પાની પૂજામાં અર્પણ કરાયેલા ફૂલો તાપી નદીમાં પધરાવવાને બદલે ફરી જમીન અને છોડના ઉપયોગમાં આવશે. એટલે ભક્તોની આસ્થા સાથે જોડાયેલી વસ્તુને કચરામાં ફેરવવાને બદલે તેને કુદરતી ખાતરમાં ફેરવીને પર્યાવરણ માટે ઉપયોગી બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
