ગુજરાતની ઓળખ અને વિશ્વભરમાં ભારતનું ગૌરવ ગણાતા એશિયાટિક સિંહોના સંરક્ષણ અને લાયન હેલ્થકેરને લઈને મોટા દાવાઓ વચ્ચે વિધાનસભામાં સામે આવેલા સરકારી આંકડાઓએ ચિંતા વધારી છે. વન વિભાગે વિધાનસભામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં જણાવ્યું છે કે 31 જુલાઈ, 2026 સુધીના એક વર્ષમાં ગીર વિસ્તારમાં વિવિધ ગંભીર બીમારીઓના કારણે કુલ 62 સિંહોના મોત થયા છે. આ 62 સિંહોમાં 17 નર, 17 માદા અને 28 સિંહબાળનો સમાવેશ થાય છે. એટલે કુલ મૃત્યુઆંકમાં સિંહબાળની સંખ્યા પણ નોંધપાત્ર છે. એક જ વર્ષમાં આટલી મોટી સંખ્યામાં સિંહોના રોગના કારણે મોત થતા ગીરના સાવજોના આરોગ્યને લઈને ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે.
વન વિભાગના જણાવ્યા મુજબ સિંહોમાં એકસાથે અનેક પ્રકારની ગંભીર અને જીવલેણ બીમારીઓ જોવા મળી હતી. તેમાં સેપ્ટિસેમિયા, ન્યુમોનિયા અને હેમોરેજિક ન્યુમોનિયા જેવા ગંભીર ચેપનો સમાવેશ થાય છે. આ બીમારીઓ ફેફસાં અને શરીરની અન્ય મહત્વપૂર્ણ સિસ્ટમ પર ગંભીર અસર કરી શકે છે. આ ઉપરાંત હેપેટો-રીનલ ડિસફંક્શન અને કિડની ફેલ્યોર, મલ્ટી-ઓર્ગન ફેલ્યોર, માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન એટલે કે હાર્ટ એટેક, પેરાલિસિસ, એન્સેફાલાઇટિસ અને સેન્ટ્રલ નર્વસ સિસ્ટમ સંબંધિત બીમારીઓ પણ સિંહોના મોત પાછળના કારણોમાં સામેલ હોવાનું સરકારી જવાબમાં જણાવાયું છે.
કેટલાક સિંહોમાં ગેસ્ટ્રોએન્ટેરાઇટિસ, રાઉન્ડ વોર્મ ઇન્ફેક્શન અને એક્યુટ ઇલનેસ તથા સેપ્ટિક શોક જેવી ગંભીર સ્થિતિ પણ જોવા મળી હતી. આ તમામ બીમારીઓના કારણે સિંહોના આરોગ્ય પર ગંભીર અસર થઈ હોવાનું સામે આવ્યું છે. સિંહોના આરોગ્ય માટે વન વિભાગ દ્વારા વિવિધ વ્યવસ્થાઓ કરવામાં આવી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ સિંહો અને તેમના રહેઠાણ સાથે સંકળાયેલા માલઢોરનું ડી-વોર્મિંગ અને રસીકરણ કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત બ્લડ સેમ્પલ કલેક્શન, લાયન એમ્બ્યુલન્સ, રેપિડ એક્શન ટીમ અને વન્યપ્રાણી મિત્રો દ્વારા સતત મોનિટરિંગ જેવી વ્યવસ્થાઓ પણ કરવામાં આવે છે.
પરંતુ એક તરફ આ તમામ વ્યવસ્થાઓ કાર્યરત હોવાનો દાવો છે અને બીજી તરફ માત્ર એક વર્ષમાં 62 સિંહોના રોગના કારણે મોત થયા છે. આ સ્થિતિને લઈને સિંહપ્રેમીઓ અને વન્યજીવ સંરક્ષણ સાથે જોડાયેલા લોકોમાં અનેક પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. ખાસ કરીને રોગના શરૂઆતના લક્ષણો દેખાયા બાદ સિંહોને કેટલી ઝડપથી સારવાર આપવામાં આવી અને રોગને અન્ય સિંહોમાં ફેલાતો અટકાવવા માટે કયા પગલાં લેવાયા તે મહત્વનું બની રહે છે. ગેસ્ટ્રોએન્ટેરાઇટિસ અને રાઉન્ડ વોર્મ જેવા રોગોને લઈને પણ સવાલો ઊભા થયા છે. દૂષિત ખોરાક, માંસ અથવા ગંદા પાણીના કારણે આવા ચેપ ફેલાવાની શક્યતા હોય છે. ગીરના નેસ વિસ્તારો અને માલઢોરના રસીકરણ અંગે સરકાર દ્વારા કરવામાં આવતા પ્રયાસો વચ્ચે આવા ચેપ સિંહો સુધી કેવી રીતે પહોંચ્યા તે અંગે વધુ તપાસની જરૂરિયાત હોવાનું સિંહપ્રેમીઓનું કહેવું છે.
ગીરમાં સિંહોની સારવાર માટે વિવિધ સ્થળોએ સુવિધાઓ પણ ઉપલબ્ધ હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. સાસણ, જામવાળા, જસધાર, સાતવીરડા, ક્રાંકચ, બાબરકોટ અને ઝાંઝરવા સહિતના વિસ્તારોમાં વન્યપ્રાણી સારવાર કેન્દ્રો તથા લાયન એમ્બ્યુલન્સની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. તેમ છતાં એક વર્ષમાં 62 સિંહોના મોત થયા હોવાના આંકડા સામે આવતા આ સારવાર અને મોનિટરિંગ વ્યવસ્થાઓ કેટલી અસરકારક છે તે અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ છે. સિંહપ્રેમીઓનું કહેવું છે કે માત્ર સારવાર કેન્દ્રો અને મોનિટરિંગની વ્યવસ્થા હોવી પૂરતી નથી, પરંતુ સિંહોના આરોગ્યની સતત અને વૈજ્ઞાનિક રીતે દેખરેખ જરૂરી છે. ખાસ કરીને સિંહ પરિવાર અને સિંહબાળ માટે રિયલ-ટાઇમ હેલ્થ ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ વિકસાવવાની માગ કરવામાં આવી રહી છે, જેથી કોઈ સિંહમાં બીમારીના શરૂઆતના લક્ષણો દેખાય તો તરત સારવાર શરૂ કરી શકાય.
ગીર જંગલ તેમજ તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં આવેલા પાણીના હોજ અને કુદરતી જળસ્રોતોના પણ નિયમિત લેબોરેટરી ટેસ્ટ કરવાની માગ ઉઠી છે. જો દૂષિત પાણી અથવા અન્ય પર્યાવરણીય કારણો સિંહોના આરોગ્યને અસર કરી રહ્યા હોય તો તેની વહેલી તકે ઓળખ કરીને જરૂરી પગલાં લઈ શકાય. આ ઉપરાંત સિંહોના મોત પાછળના રોગોની વધુ ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરવા માટે નિષ્ણાતોની સ્વતંત્ર ટીમ દ્વારા અભ્યાસ કરવાની પણ માગ કરવામાં આવી રહી છે. ખાસ કરીને વાયરલ અને બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન અંગે નિષ્ણાત પશુચિકિત્સકો અને વન્યજીવ આરોગ્ય નિષ્ણાતો પાસેથી વૈજ્ઞાનિક તપાસ કરાવવામાં આવે તો રોગચાળાના મૂળ કારણો શોધવામાં મદદ મળી શકે છે.
એક વર્ષમાં 62 સિંહોના મોત અને તેમાં 28 સિંહબાળનો સમાવેશ થવો માત્ર આંકડો નથી, પરંતુ ગીરના સાવજોના આરોગ્ય અંગે ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે. સિંહોની સંખ્યા જાળવવાની સાથે તેમની તંદુરસ્તી જાળવવી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી રોગના કારણો, પાણી અને ખોરાકની ગુણવત્તા, સારવારની ઝડપ અને મોનિટરિંગ સિસ્ટમની અસરકારકતા અંગે વૈજ્ઞાનિક અને પારદર્શક તપાસ જરૂરી બની છે. સિંહપ્રેમીઓએ રોગના લક્ષણો હોવા છતાં સમયસર સારવાર ન આપનાર અથવા લાયન હેલ્થકેરમાં બેદરકારી દાખવનાર જવાબદાર અધિકારીઓ સામે પણ જરૂરી કાર્યવાહી કરવાની માગ કરી છે. જોકે આ અંગે જવાબદારી નક્કી કરવા માટે સત્તાવાર તપાસ અને તથ્યો સામે આવવા જરૂરી છે. ગીર એશિયાટિક સિંહોનું વિશ્વમાં એકમાત્ર કુદરતી ઘર છે. તેથી અહીં સિંહોના આરોગ્ય સાથે જોડાયેલી કોઈપણ સમસ્યા માત્ર ગુજરાત પૂરતી સીમિત નથી રહેતી. એક વર્ષમાં થયેલા 62 સિંહોના મોતના સરકારી આંકડાઓ બાદ હવે સિંહોના આરોગ્ય વ્યવસ્થાપન, રોગ નિયંત્રણ અને સારવાર પ્રણાલીની વધુ કડક સમીક્ષા કરવાની જરૂરિયાત સામે આવી છે.
