રક્ષાબંધનનો તહેવાર ભાઈ-બહેનના પ્રેમ અને લાગણીનું પર્વ માનવામાં આવે છે. દેશભરમાં બહેનો આ દિવસે પોતાના ભાઈના કાંડા પર રાખડી બાંધીને તેના સુખ, સ્વાસ્થ્ય અને લાંબા આયુષ્યની પ્રાર્થના કરે છે. પરંતુ સુરતમાં કેટલાક મૂળ સુરતી પરિવારોમાં એક અનોખી પરંપરા જોવા મળે છે. અહીં કેટલાક પરિવારો રક્ષાબંધનના દિવસે નહીં, પરંતુ તેના બીજા દિવસે રાખડી બાંધે છે. આ પરંપરા ‘વાસી બળેવ’ તરીકે ઓળખાય છે. આ પરંપરા પાછળ સુરતના ઇતિહાસની એક અત્યંત કરુણ ઘટના જોડાયેલી હોવાનું માનવામાં આવે છે.
વર્ષ 1938માં બળેવના દિવસે તાપી નદીમાં થયેલી હોડી દુર્ઘટનાએ સમગ્ર સુરત શહેરને હચમચાવી નાખ્યું હતું. 12 ઓગસ્ટ, 1938ના રોજ બળેવનો તહેવાર હતો. તે સમયે તાપી નદીના કિનારે આવેલા ડક્કા ઓવારે લોકો મોટી સંખ્યામાં એકઠા થયા હતા. તહેવારનો દિવસ હોવાથી અનેક લોકો હોડીમાં બેસીને તાપી નદીમાં વિહાર કરવા નીકળ્યા હતા. કહેવાય છે કે હોડીમાં તેની ક્ષમતા કરતાં વધુ લોકો બેસી ગયા હતા. નદીમાં ફરવા નીકળેલી આ હોડી થોડા સમય બાદ અસંતુલિત થઈ ગઈ અને તાપી નદીના પાણીમાં પલટી ગઈ. અચાનક બનેલી આ ઘટનાથી ભારે અફરાતફરી મચી ગઈ હતી. તે સમયની પરિસ્થિતિ અને બચાવની મર્યાદિત સુવિધાઓને કારણે અનેક લોકોને સમયસર બચાવી શકાયા નહોતા.
આ ગોઝારી દુર્ઘટનામાં 80થી વધુ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે. એક જ દિવસમાં અનેક પરિવારો પોતાના સ્વજનો ગુમાવતાં સમગ્ર સુરત શહેર શોકમાં ગરકાવ થઈ ગયું હતું. જે દિવસે લોકો તહેવારની ખુશી અને ઉજવણીમાં હતા, એ જ દિવસ અનેક પરિવારો માટે જીવનભરના દુઃખનો દિવસ બની ગયો હતો. આ દુર્ઘટના બાદ સુરતના કેટલાક પરિવારોમાં એવી લાગણી ઉભી થઈ કે બળેવના દિવસે આનંદ અને ઉજવણી કરવાને બદલે મૃતકોની યાદમાં શોક વ્યક્ત કરવો જોઈએ. આ કરુણ ઘટનામાં જીવ ગુમાવનારા લોકોને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે કેટલાક પરિવારો બળેવના દિવસે રાખડી બાંધતા નહોતા. તેઓ તહેવારની ઉજવણી બીજા દિવસે કરતા હતા. સમય જતાં બળેવના બીજા દિવસે રાખડી બાંધવાની આ પરંપરા ‘વાસી બળેવ’ તરીકે ઓળખાવા લાગી.
ગુજરાતીમાં ‘વાસી’ શબ્દનો અર્થ પહેલાના દિવસ પછીનો દિવસ અથવા બીજા દિવસનો એવો થાય છે. તેથી બળેવ પસાર થયા પછીના દિવસે ઉજવાતી આ પરંપરા વાસી બળેવ તરીકે ઓળખાવા લાગી. આજે પણ સુરતના કેટલાક મૂળ સુરતી પરિવારોમાં આ પરંપરા જોવા મળે છે. મોઢ વણિક, રાણા, ક્ષત્રિય સહિતના કેટલાક સમાજ અને પરિવારોમાં પેઢી દર પેઢી આ રિવાજ જળવાઈ રહ્યો છે. દરેક પરિવારમાં આ પરંપરાનું કારણ અને પાલન કરવાની રીત એકસરખી હોય તે જરૂરી નથી, પરંતુ 1938ની તાપી હોડી દુર્ઘટનાની કરુણ સ્મૃતિ સાથે વાસી બળેવને જોડીને જોવામાં આવે છે. ઘણા પરિવારો માટે વાસી બળેવ માત્ર એક દિવસ મોડું રક્ષાબંધન ઉજવવાની પરંપરા નથી. તે સુરતના ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલી એક લાગણી છે. આ પરંપરા દ્વારા એક રીતે 88 વર્ષ પહેલાં તાપી નદીમાં જીવ ગુમાવનારા લોકોને યાદ કરવામાં આવે છે. તહેવારની ખુશીની વચ્ચે પણ શહેરના એક કરુણ ઇતિહાસને ભૂલવામાં ન આવે, તે આ પરંપરાની સૌથી મોટી ખાસિયત છે.
આજના આધુનિક સમયમાં પણ જ્યારે રાખડી બાંધવાની તારીખ આવે છે, ત્યારે સુરતના કેટલાક પરિવારો પહેલા દિવસને શોક અને સ્મરણ સાથે જોડે છે અને બીજા દિવસે રક્ષાબંધનની ઉજવણી કરે છે. બહેન ભાઈને રાખડી બાંધે છે, પરંતુ આ ઉજવણી પાછળ શહેરના ઇતિહાસની એક દર્દભરી કહાની છુપાયેલી હોય છે. આ રીતે સુરતની ‘વાસી બળેવ’ની પરંપરા આપણને એ પણ સમજાવે છે કે તહેવારો માત્ર ધાર્મિક વિધિ કે ઉજવણી પૂરતા સીમિત નથી હોતા. ઘણી વખત સ્થાનિક ઇતિહાસ, કરુણ ઘટનાઓ અને સામૂહિક લાગણીઓ પણ તહેવારોની પરંપરાઓને આકાર આપે છે. તાપી નદીમાં થયેલી 1938ની હોડી દુર્ઘટનાએ સુરતના સામાજિક જીવન પર એવી ઊંડી છાપ છોડી કે તેની યાદ દાયકાઓ બાદ પણ કેટલાક પરિવારોમાં જીવંત છે.
તેથી જ સુરતમાં આજે પણ કેટલાક લોકો રક્ષાબંધનના દિવસે નહીં, પરંતુ બીજા દિવસે ‘વાસી બળેવ’ તરીકે તહેવાર ઉજવે છે. વાસી બળેવ એટલે માત્ર ‘વાસી’ તહેવાર નહીં, પરંતુ સુરતના ઇતિહાસમાં લખાયેલી એક એવી કરુણ ઘટનાની યાદ છે, જેમાં તહેવારની ખુશી પળવારમાં માતમમાં ફેરવાઈ ગઈ હતી. આજે પણ આ પરંપરા એ દુર્ઘટનામાં જીવ ગુમાવનારા લોકો માટે એક મૌન શ્રદ્ધાંજલિ સમાન બનીને જીવંત છે.
