ભારતીય ચલણને લઈને એક રસપ્રદ આંકડો સામે આવ્યો છે. ભારતમાં હાલ ચલણમાં રહેલી નોટોની સંખ્યા અમેરિકન ડૉલરની નોટો કરતાં લગભગ 3 ગણી વધારે છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંકના ડેપ્યુટી ગવર્નર શિરીષ ચંદ્ર મુર્મુના જણાવ્યા પ્રમાણે ભારતમાં આશરે 176 અબજ બેંકનોટ ચલણમાં છે. તેની સામે ગયા વર્ષના અંતે અમેરિકન ડૉલરની આશરે 56 અબજ નોટો ચલણમાં હતી. યુરોની વાત કરીએ તો તેની આશરે 30 અબજ નોટો ચલણમાં હતી.
176 અબજ નોટો સામે ડૉલરની 56 અબજ નોટો
આંકડા પ્રમાણે ભારતમાં ચલણમાં રહેલી નોટોની સંખ્યા અમેરિકન ડૉલરની નોટો કરતાં લગભગ 3.1 ગણી અને યુરોની નોટો કરતાં લગભગ 5.9 ગણી છે. એટલે માત્ર નોટોની સંખ્યા જોવામાં આવે તો ભારતીય ચલણ ઘણું આગળ છે. પરંતુ અહીં એક મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે કે આ આંકડાનો અર્થ એવો નથી કે રૂપિયો હવે ડૉલર કરતાં વધુ શક્તિશાળી અથવા વૈશ્વિક સ્તરે વધુ ઉપયોગમાં લેવાતું ચલણ બની ગયું છે.
નોટોની સંખ્યા અને ચલણની તાકાત અલગ બાબતો
કોઈ દેશમાં કેટલી નોટો ચલણમાં છે તે તેની અર્થવ્યવસ્થા, વસ્તી, રોકડના ઉપયોગની ટેવ અને નોટોના અલગ-અલગ મૂલ્ય પર આધાર રાખે છે. ભારતમાં રોજિંદા વ્યવહારોમાં રોકડનો ઉપયોગ હજુ પણ મોટા પ્રમાણમાં થાય છે. ખાસ કરીને નાના વેપાર, સ્થાનિક બજાર અને એવા વિસ્તારોમાં જ્યાં ડિજિટલ ચુકવણીની સુવિધા મર્યાદિત હોય ત્યાં રોકડનું મહત્વ જળવાઈ રહ્યું છે. તેથી દેશમાં મોટી સંખ્યામાં નોટોની જરૂર પડે છે.
બીજી તરફ અમેરિકન ડૉલરની તાકાત માત્ર અમેરિકામાં કેટલી નોટો છે તેના પરથી નક્કી થતી નથી. ડૉલરનો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર, નાણાકીય બજારો અને વિશ્વભરની કેન્દ્રીય બેંકોના વિદેશી ચલણના ભંડારમાં મોટો હિસ્સો છે.
RBIએ નોટોની સંખ્યા વધવાના કારણો પણ સમજાવ્યા
RBIના જણાવ્યા પ્રમાણે ચલણમાં રહેલી નોટોની સંખ્યા પાછળ અનેક આર્થિક અને વ્યવહારુ કારણો છે.
- દેશના જીડીપી અને આર્થિક પ્રવૃત્તિમાં વધારો
- મોંઘવારીનું સ્તર
- વ્યાજદર
- રોકડની માંગ
- ડિજિટલ ચુકવણીનો વધતો ઉપયોગ
- નોટોના અલગ-અલગ મૂલ્ય
- જૂની અને ખરાબ નોટોને ચલણમાંથી દૂર કરવાની પ્રક્રિયા
આ તમામ બાબતોને કારણે દેશમાં ચલણી નોટોની જરૂરિયાત સતત બદલાતી રહે છે.
ડિજિટલ ચુકવણી વધી, છતાં રોકડની માંગ યથાવત
ભારતમાં યુપીઆઈ સહિતની ડિજિટલ ચુકવણી વ્યવસ્થાનો ઝડપથી વિકાસ થયો છે. નાના વ્યવહારો પણ હવે મોબાઈલથી સરળતાથી થઈ શકે છે. છતાં રોકડની જરૂરિયાત પૂરી રીતે ખતમ થઈ નથી. ગ્રામ્ય વિસ્તારો, નાના વેપારીઓ, સ્થાનિક બજારો અને જ્યાં ઈન્ટરનેટ અથવા ડિજિટલ ચુકવણીની સુવિધા હંમેશા ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યાં લોકો હજુ પણ રોકડ પર આધાર રાખે છે. આ કારણે ડિજિટલ ચુકવણી વધવા છતાં ચલણમાં રહેલી નોટોની સંખ્યા મોટી છે.
દર વર્ષે 28થી 30 અબજ નવી નોટો છપાય છે
RBIના ડેપ્યુટી ગવર્નર શિરીષ ચંદ્ર મુર્મુના જણાવ્યા પ્રમાણે RBI દર વર્ષે આશરે 28થી 30 અબજ બેંકનોટ છાપે છે. બીજી તરફ દર વર્ષે લગભગ 21 અબજ જૂની નોટોને ચલણમાંથી પાછી ખેંચવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ નથી કે દર વર્ષે એટલી જ નવી નોટો અર્થવ્યવસ્થામાં વધારાના પૈસા તરીકે ઉમેરવામાં આવે છે. નવી નોટોનો મોટો હિસ્સો જૂની, ફાટેલી, ગંદી અથવા ઉપયોગ લાયક ન રહેલી નોટોને બદલવા માટે હોય છે.
નોટ છાપવાનો ખર્ચ ઘટાડવા માટે નવી રીતો પર વિચાર
ચલણી નોટ બનાવવામાં કાગળ, શાહી, સુરક્ષા સુવિધા, છાપકામ, પરિવહન અને સંગ્રહ જેવા અનેક ખર્ચ થાય છે. નોટ ઝડપથી ખરાબ થઈ જાય તો તેને વારંવાર બદલવી પડે છે. આ કારણે RBI નોટનું આયુષ્ય વધારવાના વિકલ્પો પર પણ વિચાર કરી રહી છે. તેમાં પોલિમર આધારિત નોટોનો વિકલ્પ પણ સામેલ છે. આવી નોટો સામાન્ય કાગળની નોટોની સરખામણીમાં વધુ ટકાઉ હોઈ શકે છે અને પાણી તથા ભેજથી ઓછું નુકસાન થઈ શકે છે.
આગામી સમયમાં રોકડ અને ડિજિટલ બંને સાથે ચાલશે
ભારતની અર્થવ્યવસ્થા વધતી જશે તેમ રોકડની માંગ પણ કેટલાક ક્ષેત્રોમાં ચાલુ રહેવાની શક્યતા છે. બીજી તરફ ડિજિટલ ચુકવણી પણ સતત વધશે.
RBI માટે હવે પડકાર એ રહેશે કે લોકોને પૂરતી સંખ્યામાં સુરક્ષિત અને સારી ગુણવત્તાની નોટો મળે, જૂની નોટો સમયસર ચલણમાંથી દૂર થાય અને ચલણ વ્યવસ્થાનો ખર્ચ નિયંત્રણમાં રહે. પોલિમર જેવી વધુ ટકાઉ નોટો અને નવી ટેક્નોલોજી આ દિશામાં મહત્વની બની શકે છે.
