અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ભારતની ચૂંટણી વ્યવસ્થાના વખાણ કરતાં અમેરિકામાં પણ મતદાનની પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક અને સુરક્ષિત બનાવવા માટે વોટર આઈડી ફરજિયાત કરવાની માગને ફરીથી વેગ આપ્યો છે. ટ્રમ્પે ભારતની ચૂંટણી પ્રક્રિયાને ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરીને અમેરિકન કોંગ્રેસને ‘SAVE America Act’ ઝડપથી પસાર કરવાની અપીલ કરી છે. આ બિલનો મુખ્ય હેતુ અમેરિકાની ફેડરલ ચૂંટણીમાં મતદાન કરનારા લોકોની નાગરિકતા અને ઓળખની ચકાસણીને વધુ કડક બનાવવાનો છે. ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર એક પોસ્ટ કરીને ભારતની ચૂંટણી વ્યવસ્થાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે ભારતની વિશાળ વસ્તી અને અલગ-અલગ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ હોવા છતાં ત્યાં મોટા પાયે ચૂંટણી પ્રક્રિયા વ્યવસ્થિત રીતે ચલાવવામાં આવે છે. ટ્રમ્પે ભારતના મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સાથે થયેલી વાતચીતનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, જ્ઞાનેશ કુમારે તેમને સવાલ કર્યો હતો કે માન્ય ફોટો ઓળખપત્ર વિના અમેરિકામાં ચૂંટણી કેવી રીતે યોજાય છે.
ટ્રમ્પે ભારતની છેલ્લી લોકસભા ચૂંટણીનો આંકડો પણ રજૂ કર્યો. તેમણે જણાવ્યું કે ભારતમાં 64.6 કરોડ મતદારોએ ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ભાગ લીધો હતો અને એક ટકાથી પણ ઓછા લોકોએ પોસ્ટલ બેલેટ દ્વારા મતદાન કર્યું હતું. તેમના કહેવા પ્રમાણે, ભારતમાં મતદારની ઓળખ ચકાસવા માટે માન્ય ફોટો ઓળખપત્રની વ્યવસ્થા છે. આ ઉદાહરણ આપીને ટ્રમ્પે અમેરિકામાં પણ મતદાન પહેલાં મતદારની ઓળખ અને નાગરિકતાની ખાતરી કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. અમેરિકામાં વોટર IDને લઈને લાંબા સમયથી રાજકીય ચર્ચા ચાલી રહી છે. ટ્રમ્પ અને તેમના સમર્થકોનું કહેવું છે કે ચૂંટણીમાં મતદાન કરનાર વ્યક્તિ કોણ છે અને તે અમેરિકન નાગરિક છે કે નહીં તેની ખાતરી થવી જરૂરી છે. તેમના મતે, મતદારની ઓળખ અને નાગરિકતાની ચકાસણીથી ચૂંટણી પ્રક્રિયા વધુ વિશ્વસનીય બની શકે છે. આ જ કારણસર ટ્રમ્પ હવે ‘SAVE America Act’ને ઝડપથી મંજૂરી આપવા માટે કોંગ્રેસ પર ભાર મૂકી રહ્યા છે.
‘SAVE America Act’માં ફેડરલ ચૂંટણી માટે મતદાર તરીકે નોંધણી કરતી વખતે અમેરિકન નાગરિકતાનો પુરાવો રજૂ કરવાની જોગવાઈનો પ્રસ્તાવ છે. સાથે જ મતદાન માટે માન્ય ઓળખપત્રની જરૂરિયાતને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. ટ્રમ્પનું માનવું છે કે આ પ્રકારના નિયમોથી ફેડરલ ચૂંટણીમાં માત્ર પાત્ર અમેરિકન નાગરિકો જ મતદાન કરે તે સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ મળી શકે છે. આ મુદ્દે અમેરિકાના રાજકીય વર્તુળોમાં ફરીથી ચર્ચા તેજ થઈ છે. રિપબ્લિકન પાર્ટીના નેતાઓ અને ટ્રમ્પના સમર્થકો આ પ્રસ્તાવને ચૂંટણી સુરક્ષા સાથે જોડીને જોઈ રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે મતદારની ઓળખ અને નાગરિકતાની ચકાસણી ચૂંટણી વ્યવસ્થામાં વિશ્વાસ જાળવવા માટે જરૂરી છે. બીજી તરફ, ડેમોક્રેટિક પાર્ટીના કેટલાક નેતાઓ અને વિરોધીઓનું કહેવું છે કે ઓળખપત્રને લઈને વધુ કડક નિયમો બનાવવામાં આવે તો એવા લોકો માટે મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે જેમની પાસે જરૂરી દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ નથી.
અમેરિકાની ચૂંટણી વ્યવસ્થા અને ભારતની ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં અનેક તફાવતો છે. ભારતમાં સમગ્ર દેશમાં ચૂંટણીનું સંચાલન ચૂંટણી પંચની દેખરેખ હેઠળ થાય છે, જ્યારે અમેરિકામાં ચૂંટણીની કામગીરીમાં રાજ્ય અને સ્થાનિક સ્તરની સંસ્થાઓની મોટી ભૂમિકા છે. તેથી બંને દેશોની ચૂંટણી વ્યવસ્થાની સીધી સરખામણી કરવી સરળ નથી. તેમ છતાં, મતદારની ઓળખ ચકાસવાના મુદ્દે ટ્રમ્પે ભારતની વ્યવસ્થાને અમેરિકામાં કડક નિયમો માટે ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરી છે. ભારતમાં ચૂંટણી દરમિયાન મતદારની ઓળખ ચકાસવા માટે ફોટો ઓળખપત્ર સહિત મંજૂર દસ્તાવેજોની વ્યવસ્થા છે. મતદાર યાદીમાં નામ હોવું અને મતદાન કેન્દ્ર પર ઓળખની ખાતરી કરવી ચૂંટણી પ્રક્રિયાના મહત્વના ભાગ છે. ભારતમાં કરોડો મતદારો અલગ-અલગ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં મતદાન કરે છે. દેશની વિશાળ વસ્તી, અનેક ભાષાઓ, વિવિધ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને અલગ-અલગ પ્રકારના મતદાન કેન્દ્રોને ધ્યાનમાં રાખીને ચૂંટણી યોજવી મોટી વહીવટી પ્રક્રિયા છે.
ટ્રમ્પે ખાસ કરીને ભારતની આ વિશાળ ચૂંટણી પ્રક્રિયાને ધ્યાનમાં રાખીને અમેરિકામાં પણ ઓળખ આધારિત મતદાન વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવાની વાત કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે ભારત જેવી મોટી વસ્તી ધરાવતા દેશમાં મતદારની ઓળખ માટે વ્યવસ્થા કરવામાં આવી શકે છે તો અમેરિકામાં પણ આવી વ્યવસ્થા લાગુ કરી શકાય છે. ‘SAVE America Act’ને લઈને ટ્રમ્પ અગાઉ પણ પોતાની સ્પષ્ટ સ્થિતિ વ્યક્ત કરી ચૂક્યા છે. તેઓ ફેડરલ ચૂંટણીમાં મતદારની નાગરિકતા અને ઓળખની ચકાસણીને ફરજિયાત બનાવવા માંગે છે. હવે ભારતની ચૂંટણી વ્યવસ્થાનો ઉલ્લેખ કરીને તેમણે આ મુદ્દાને ફરીથી રાષ્ટ્રીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવ્યો છે.
ટ્રમ્પના નિવેદન બાદ ભારતની ચૂંટણી પ્રક્રિયાની આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે. ભારત વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહી છે અને અહીં લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન કરોડો લોકો મતદાન કરે છે. આટલી મોટી સંખ્યામાં લોકોની ભાગીદારી સાથે ચૂંટણી યોજવી અને મતદારોની ઓળખ ચકાસવી એક વિશાળ કામગીરી છે. ટ્રમ્પે પોતાના નિવેદનમાં આ જ બાબતને અમેરિકન ચૂંટણી સુધારાની ચર્ચા સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. અમેરિકામાં વોટર ID ફરજિયાત કરવાના મુદ્દે સૌથી મોટો વિવાદ એ છે કે તેની અસર સામાન્ય મતદારો પર કેવી રીતે પડશે. સમર્થકો માને છે કે ઓળખપત્રથી ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં સુરક્ષા વધશે અને મતદાનની વિશ્વસનીયતા મજબૂત થશે. વિરોધીઓની દલીલ છે કે જો ઓળખના નિયમો ખૂબ કડક બનાવવામાં આવશે તો દસ્તાવેજ મેળવવામાં મુશ્કેલી અનુભવતા કેટલાક લોકો મતદાનથી દૂર રહી શકે છે. આ કારણે અમેરિકામાં ચૂંટણી સુરક્ષા અને મતાધિકાર બંને વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું તે મહત્વનો પ્રશ્ન બની રહ્યો છે.
ટ્રમ્પે અમેરિકન સાંસદોને આ મુદ્દે ઝડપથી આગળ વધવા માટે અપીલ કરી છે. તેઓ ઇચ્છે છે કે ‘SAVE America Act’ને મંજૂરી મળે અને ફેડરલ ચૂંટણી માટે ઓળખ તથા નાગરિકતાની ચકાસણીના નિયમો વધુ સ્પષ્ટ અને કડક બને. બીજી તરફ, બિલને લઈને વિરોધ પક્ષ અને કેટલાક સંગઠનોની ચિંતા પણ યથાવત છે. તેથી કોંગ્રેસમાં આ મુદ્દે રાજકીય ચર્ચા વધુ ગરમાવાની શક્યતા છે. ભારતના ચૂંટણી મોડલનો ઉલ્લેખ કરીને ટ્રમ્પે એક રીતે અમેરિકામાં ચાલી રહેલી ચૂંટણી સુધારાની ચર્ચાને આંતરરાષ્ટ્રીય ઉદાહરણ સાથે જોડીને રજૂ કરી છે. તેમણે ભારતની ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં મતદારની ઓળખને આપવામાં આવતા મહત્વને પોતાની દલીલના આધાર તરીકે ઉપયોગ કર્યો છે. હવે અમેરિકન કોંગ્રેસ આ બિલ અંગે શું નિર્ણય લે છે અને તેને કયા સ્વરૂપમાં આગળ વધારે છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.
આ સમગ્ર મામલામાં ભારત માટે પણ એક મહત્વની વાત એ છે કે દેશની ચૂંટણી વ્યવસ્થાની નોંધ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા લેવામાં આવી છે. ભારતની વિશાળ વસ્તી વચ્ચે કરોડો મતદારોને સામેલ કરીને ચૂંટણી યોજવાની પ્રક્રિયા વિશ્વમાં સૌથી મોટી લોકશાહી કવાયતમાંથી એક છે. ટ્રમ્પના નિવેદનથી ભારતની આ ચૂંટણી વ્યવસ્થા ફરી આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં આવી છે. જોકે, ભારત અને અમેરિકાની રાજકીય અને બંધારણીય વ્યવસ્થા અલગ હોવાથી બંને દેશોની ચૂંટણી પદ્ધતિને એકસરખી રીતે જોવાને બદલે તેમની પોતાની વ્યવસ્થા અને નિયમોના સંદર્ભમાં સમજવી જરૂરી છે.
હાલ ટ્રમ્પનું મુખ્ય ધ્યાન ‘SAVE America Act’ને કોંગ્રેસમાંથી પસાર કરાવવા પર છે. તેઓ મતદારની ઓળખ અને અમેરિકન નાગરિકતાની ચકાસણીને ચૂંટણી સુધારાના મહત્વના ભાગ તરીકે રજૂ કરી રહ્યા છે. ભારતની ચૂંટણી વ્યવસ્થાનું ઉદાહરણ આપીને તેમણે આ માગને વધુ મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. હવે આ બિલ અમેરિકન રાજકારણમાં કેટલી ઝડપથી આગળ વધે છે અને ડેમોક્રેટ્સ તથા રિપબ્લિકન વચ્ચે તેના પર કેવો મતભેદ રહે છે તે આગામી સમયમાં સ્પષ્ટ થશે.
