મહારાષ્ટ્રના મહાડથી લઇને ગોવા પહેલાના માલવણના પ્રદેશને કોંકણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ એવો પ્રદેશ છે કે, જ્યાં વર્ષોથી પાણીની કટોકટી જોવા મળતી નથી. અહીંના મહાડ, રાયગડ અને રત્નાગીરીના લોકો તો ઝરણાંનું વહેતું પાણી જ પીવાના ઉપયોગમાં લે છે. પરંતુ આ વખતે અહીં પાણીની કટોકટી શરુ થઇ ગઇ છે. જેનું કારણ અલનીનોને કારણે વરસાદ ખેંચાઇ ગયો છે તે માનવામાં આવી રહ્યું છે.
અહીં છેલ્લા સાત દિવસથી પાણીની અછત વર્તાઇ રહી છે. કોઇના ડેમના તળિયા દેખાવા લાગ્યા છે. જેથી આ ડેમના પાણી પર આધારિત કેમિકલની ફેક્ટરીઓ બંધ થવા લાગી છે. તો બીજી તરફ જે ઝરણાંનું વહેતું પાણી છે તે ઉનાળાના કારણે થોડું ધીરુ વહે છે. જેના કારણે ગામડાઓના લોકો 20 લિટરના કેન લઇને લાઇનમાં ઊભા રહેવા માટે મજબૂર બની ગયા છે. અલનીનોની આ અસર કોંકણમાં દેખાઇ રહી છે તે સમગ્ર દેશમાં જોવા મળશે તેવું કહીએ તો પણ ખોટું નથી.
અલ નીનો એક પ્રાકૃતિક હવામાન ઘટના છે, જે પ્રશાંત મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વીય ભાગમાં સમુદ્રના પાણીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધારે વધવાથી સર્જાય છે. આ ઘટના વિશ્વના વિવિધ દેશોના હવામાન પર અસર કરે છે. ભારત જેવા કૃષિપ્રધાન દેશમાં અલ નીનોની અસર ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે ચોમાસા અને કૃષિ ઉત્પાદનને સીધી અસર કરે છે. ભારતમાં કૃષિનો મોટો આધાર ચોમાસાના વરસાદ પર છે. અલ નીનોના વર્ષોમાં સામાન્ય રીતે દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું નબળું રહે છે અને વરસાદનું પ્રમાણ ઘટે છે.
પરિણામે દેશના ઘણા વિસ્તારોમાં દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. વરસાદ ઓછો પડવાથી ખેતી માટે જરૂરી પાણીની અછત સર્જાય છે, જેના કારણે પાકનું ઉત્પાદન ઘટે છે. ખાસ કરીને ચોખા, ઘઉં, કપાસ, શેરડી અને કઠોળ જેવા પાકો પર તેની નકારાત્મક અસર જોવા મળે છે. અલ નીનોના કારણે જળાશયો, તળાવો અને નદીઓમાં પાણીનું સ્તર પણ ઘટી જાય છે. જેના કારણે પીવાના પાણીની સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે.
ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં લોકો અને પશુઓ માટે પાણીની અછત ગંભીર સમસ્યા બની શકે છે. ઘણા રાજ્યોમાં ભૂગર્ભ જળનો વધુ ઉપયોગ કરવો પડે છે, જેના કારણે પાણીના સ્તરો વધુ નીચે જાય છે. અલ નીનોની અસર માત્ર ખેતી પૂરતી મર્યાદિત નથી. વીજ ઉત્પાદન પર પણ તેની અસર થાય છે. ભારતમાં હાઇડ્રો પાવર પ્રોજેક્ટ્સ માટે પૂરતા પાણીની જરૂરિયાત રહે છે. વરસાદ ઓછો પડવાથી વીજ ઉત્પાદન ઘટી શકે છે અને વીજળીની અછત સર્જાઈ શકે છે. ઉદ્યોગો અને અન્ય આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ પણ તેની અસર હેઠળ આવી શકે છે. આર્થિક દૃષ્ટિએ પણ અલ નીનો દેશ માટે પડકારરૂપ બની શકે છે.
કૃષિ ઉત્પાદન ઘટવાથી ખાદ્ય પદાર્થોની અછત સર્જાય છે અને બજારમાં ભાવવધારો થાય છે. મોંઘવારી વધવાથી સામાન્ય લોકોના જીવન પર અસર પડે છે. ખેડૂતોની આવક ઘટે છે અને તેમની આર્થિક સ્થિતિ નબળી બને છે. તેમ છતાં, અલ નીનોની કેટલીક હકારાત્મક અસરો પણ જોવા મળે છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં અતિશય વરસાદ અને પૂરની સંભાવના ઘટે છે. તેમજ શિયાળાની ઋતુમાં કેટલીક જગ્યાએ તાપમાનમાં ફેરફાર થવાથી હવામાન વધુ અનુકૂળ બની શકે છે.
જોકે, તેની હકારાત્મક અસરો કરતાં નકારાત્મક અસરોનું પ્રમાણ સામાન્ય રીતે વધુ હોય છે. ભારત સરકાર અને હવામાન વિભાગ અલ નીનોની આગાહી પર સતત નજર રાખે છે. આધુનિક ટેકનોલોજી અને ઉપગ્રહોની મદદથી તેની અસરનો અંદાજ લગાવવામાં આવે છે. ખેડૂતોને સમયસર માહિતી આપવામાં આવે છે જેથી તેઓ પાકની પસંદગી અને સિંચાઈની યોજના યોગ્ય રીતે બનાવી શકે. વરસાદી પાણીના સંચય, ટપક સિંચાઈ અને પાણીના કાર્યક્ષમ ઉપયોગ જેવી પદ્ધતિઓ અપનાવીને અલ નીનોની અસરને અમુક હદ સુધી ઓછી કરી શકાય છે.
નિષ્કર્ષરૂપે કહી શકાય કે અલ નીનો એક વૈશ્વિક હવામાન ઘટના છે, જે ભારતના ચોમાસા, કૃષિ, જળસંપત્તિ અને અર્થતંત્ર પર નોંધપાત્ર અસર કરે છે. તેની અસરોથી બચવા માટે વૈજ્ઞાનિક આયોજન, પાણીનું સંરક્ષણ અને ખેડૂતોને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપવું ખૂબ જ જરૂરી છે. યોગ્ય તૈયારી અને જાગૃતિ દ્વારા અલ નીનોના નુકસાનને ઘટાડીને દેશના વિકાસને સુરક્ષિત રાખી શકાય છે.
