બિહારના મુખ્યમંત્રી બનેલા સમ્રાટ ચૌધરીની રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) માં કોઈ રાજકીય પૃષ્ઠભૂમિ નથી અને ન તો તેમણે ભાજપ સાથે પોતાની રાજકીય કારકિર્દી શરૂ કરી હતી. તેમ છતાં તેઓ ભાજપની ધરતીમાં એટલા ખીલ્યા કે બિહાર ભાજપના ઘણા અગ્રણી નેતાઓને તેમણે ઢાંકી દીધા છે. સમ્રાટ ચૌધરીએ લાલુપ્રસાદ યાદવના આરજેડીથી પોતાની રાજકીય કારકિર્દી શરૂ કરી હતી અને આઠ વર્ષ પહેલાં તેઓ જેડીયુ વાટે ભાજપમાં જોડાયા હતા. સમ્રાટ ચૌધરીને તેમના પિતા શકુનિ ચૌધરી પાસેથી રાજકારણ વારસામાં મળ્યું હતું.
શકુનિ ચૌધરી બિહારના રાજકારણમાં OBC ચહેરો હતા. તેઓ કોંગ્રેસ, સમતા પાર્ટી, JDU અને RJDમાં રહ્યા હતા. તેમણે MLA થી લોકસભાના સાંસદ સુધીની સફર કરી હતી. સમ્રાટ ચૌધરીએ ૧૯૯૦ ના દાયકામાં તેમના પિતા શકુનિ ચૌધરીની રાજકીય શક્તિની મદદથી રાજકીય ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો. તેઓ RJDમાં જોડાયા અને ૧૯૯૯ માં રાબડી દેવીની સરકારમાં મંત્રી બન્યા. સમ્રાટ ચૌધરી રાબડી દેવીની સરકારમાં સૌથી નાની ઉંમરના મંત્રી બનવાથી રાજકીય વિવાદ સર્જાયો. વિપક્ષે દાવો કર્યો કે તેઓ ૨૫ વર્ષના નથી. તેમની ઉંમરને કારણે તેમને રાજીનામું આપવું પડ્યું.
આ વિવાદે સમ્રાટ ચૌધરીને બિહારમાં રાતોરાત પ્રખ્યાત બનાવી દીધા. તેઓ ૨૦૧૦ માં ધારાસભ્ય બન્યા અને આરજેડીના યુવા ચહેરા તરીકે ઊભરી આવ્યા, જેના કારણે તેમને આરજેડીના મુખ્ય દંડક તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. બિહારમાં રાજકીય વાતાવરણને સમજીને સમ્રાટ ચૌધરી ચાર આરજેડી ધારાસભ્યો સાથે પાર્ટી છોડીને જેડીયુમાં જોડાયા. ૨૦૧૪ માં ભાજપ સાથે જેડીયુનું ગઠબંધન તૂટી ગયા પછી નીતીશકુમાર સરકાર લઘુમતીમાં આવી ગઈ અને સમ્રાટે તેમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી. ત્યાર બાદ તેઓ માંઝી સરકારમાં મંત્રી બન્યા. જીતનરામ માંઝી પછી જ્યારે નીતીશકુમાર ફરીથી મુખ્યમંત્રી બન્યા, ત્યારે સમ્રાટ ચૌધરી કેબિનેટપદ મેળવી શક્યા નહીં. નીતીશ પ્રત્યે તેમનો મોહભંગ થયો, જેના કારણે તેમણે જેડીયુ છોડી દીધું.
૨૦૧૪ પછી ભાજપ રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં ઝડપથી ઊભરી આવ્યો અને જ્યારે કેશવપ્રસાદ મૌર્ય ઉત્તર પ્રદેશમાં પાર્ટીના પ્રદેશ પ્રમુખ બન્યા, ત્યારે સમ્રાટનો રાજકીય દૃષ્ટિકોણ બદલાઈ ગયો. ઉત્તર પ્રદેશમાં ભાજપની સરકાર બનતાંની સાથે જ સમ્રાટનો રસ JDU થી હટી ગયો અને કેશવપ્રસાદ મૌર્ય દ્વારા તેઓ અમિત શાહને મળ્યા. બિહારમાં ભાજપને તેની વોટ બેંક વિસ્તારવા અને આત્મનિર્ભર બનવા માટે એક મજબૂત કુશવાહા નેતાની જરૂર હતી અને સમ્રાટ તે કાર્ય માટે સંપૂર્ણ ફિટ હતા.
તેઓ ૨૦૧૭ માં ભાજપમાં જોડાયા. ૨૦૧૯ માં જ્યારે નિત્યાનંદ રાય પાર્ટીના પ્રદેશ પ્રમુખ હતા, ત્યારે સમ્રાટ ચૌધરીને ઉપાધ્યક્ષ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. આનાથી ભાજપમાં તેમનું મહત્ત્વનું સ્થાન બન્યું, જેનાથી ભાજપના રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વ સાથેના તેમના સંબંધો મજબૂત થયા. નીતીશકુમારે ભાજપ સાથે સરકાર બનાવી હતી, પરંતુ ભાજપે બિહારમાં પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવા માટે આગળ વધવાનું નક્કી કર્યું હતું.
આનાથી સમ્રાટની રાજકીય પ્રગતિ થઈ અને તેમને નીતીશકુમારના નેતૃત્વ હેઠળની NDA સરકારમાં પંચાયતી રાજ મંત્રી તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. નીતીશ કુમારે ભાજપ સાથેનું ગઠબંધન તોડી નાખ્યું અને ૨૦૨૨ માં આરજેડી સાથે સરકાર બનાવી ત્યારે ભાજપે સમ્રાટ ચૌધરીને પ્રમોટ કરવાનો નિર્ણય લીધો. તેઓ વિધાન પરિષદમાં વિરોધ પક્ષના નેતા બન્યા. ત્યાર બાદ, જ્યારે તેઓ ૨૦૨૩ માં ભાજપના પ્રદેશ પ્રમુખ બન્યા, ત્યારે તેમણે પાઘડી પહેરીને નીતીશ કુમારને હટાવવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી.
સમ્રાટ ચૌધરીના આક્રમક વલણને કારણે તેઓ રાતોરાત ભાજપનો લડાયક ચહેરો બની ગયા અને રાજકીય રીતે મજબૂત નેતા તરીકે સ્થાપિત થયા. એક નિડર નેતા તરીકે સમ્રાટનું કદ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું. ભાજપે તેમને કુશવાહ સમુદાયને એક કરવાનું કામ સોંપ્યું, જે કાર્ય તેમણે પ્રશંસનીય રીતે પૂર્ણ કર્યું. તેઓ નીતીશકુમારના સૌથી મજબૂત મત બેંક લવ-કુશમાં પણ સ્થાન મેળવવામાં સફળ રહ્યા. ભાજપના નવા ઓબીસી નેતા બનેલા સમ્રાટ ચૌધરી બિહારના રાજકારણમાં એક કુશળ રણનીતિકાર અને પછાત વર્ગોના ચહેરા તરીકે ઊભરી આવ્યા.
નીતીશકુમારના એનડીએમાં પાછા ફર્યા પછી સમ્રાટ ચૌધરીને ભાજપ ક્વોટામાંથી નાયબ મુખ્યમંત્રી તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. તેમણે રામ લલ્લાને પોતાની પાઘડી સોંપી અને નીતીશકુમારના રાજકીય ઉત્તરાધિકારી તરીકે પોતાને સ્થાપિત કરવાનું શરૂ કર્યું. નાયબ મુખ્યમંત્રી તરીકે સમ્રાટ ચૌધરી એક મજબૂત પ્રશાસક તરીકે ઊભરી આવ્યા. પરિણામે તેઓ ૨૦૨૫ ની ચૂંટણીમાં વિપક્ષી પક્ષોનું નિશાન બન્યા. ૨૦૨૫ ની જીત પછી નીતીશકુમારે સમ્રાટ ચૌધરીને ફરીથી નાયબ મુખ્યમંત્રી તરીકે નિયુક્ત કર્યા અને બિનસત્તાવાર રીતે તેમને ઉત્તરાધિકારી જાહેર કર્યા.
ભાજપના નેતૃત્વે સમ્રાટની ક્ષમતાને ઓળખી હતી. આ જ કારણ છે કે ભાજપમાં તેમની રાજકીય કારકિર્દી ઝડપથી વધી છે. RSS અથવા ABVPમાં તેમની પૃષ્ઠભૂમિ ન હોવા છતાં, તેઓ ભાજપની પસંદગી બન્યા. રાજ્યમાં ભાજપના હાલના નેતાઓ સૌમ્ય છે, પરંતુ પાર્ટીમાં એવી સમજ વધી રહી છે કે બિહારમાં આગળ વધવા માટે તેમને આક્રમક અને લડાયક નેતાની જરૂર છે.
સમ્રાટ ૨૦૧૭ માં ભાજપમાં જોડાયા હતા અને માત્ર છ વર્ષમાં પ્રદેશ પ્રમુખ બન્યા હતા. ત્યાર બાદ તેમને નાયબ મુખ્યમંત્રી, નાણાં વિભાગ અને ગૃહ વિભાગ જેવી મહત્ત્વપૂર્ણ જવાબદારીઓ સોંપવામાં આવી હતી. ભાજપના ઘણા નેતાઓ સમ્રાટના મુખ્યમંત્રી બનવાથી ખૂબ રાજી નથી, પરંતુ નીતીશકુમાર તરફથી સમ્રાટને મુખ્યમંત્રી બનાવવા માટે દબાણ પણ હતું. ભાજપ કોને મુખ્યમંત્રી બનાવવો તે અંગે મૂંઝવણમાં હતો. ભાજપની સમસ્યા એ છે કે સુશીલકુમાર મોદી પછી તેમની પાસે એવો ચહેરો નહોતો જે બધાને સ્વીકાર્ય હોય. સમ્રાટ બિહારમાં નંબર વન નાયબ મુખ્યમંત્રી હતા, તેથી તેમને પ્રોજેક્ટ કરવામાં આવ્યા અને મુખ્યમંત્રીપદ આપવામાં આવ્યું છે.
બિહારના રાજકારણ પર નજીકથી નજર રાખનારાઓનો એક મોટો વર્ગ માને છે કે નીતીશકુમારની ઇચ્છાને કારણે સમ્રાટ ચૌધરીની મુખ્યમંત્રી તરીકે નિમણૂક થઈ, પરંતુ સમ્રાટની પસંદગીમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ગૃહ પ્રધાન અમિત શાહની કેટલી સંમતિ હતી? જેડીયુ નેતા અને કેન્દ્રીય મંત્રી રાજીવ રંજને સમ્રાટ ચૌધરીનું નામાંકન મેળવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને મળીને સમજાવ્યું કે ભાજપે છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં કુશવાહાના નેતામાં સૌથી વધુ રોકાણ કર્યું છે. તેથી, સમ્રાટ ચૌધરીને મુખ્યમંત્રી ન બનાવવાથી લવ-કુશ સમુદાયમાં નકારાત્મક સંદેશ જશે. સમ્રાટ ચૌધરી વડા પ્રધાન અને ગૃહ પ્રધાનની સંમતિથી જ મુખ્યમંત્રી બન્યા હતા. તેમની સંમતિ વિના, સમ્રાટ મુખ્યમંત્રી બની શક્યા ન હોત. જો આ બંને નેતાઓ તેમને ઇચ્છતા ન હોત, તો નીતીશકુમારે પણ તેમને મુખ્યમંત્રી ન બનાવ્યા હોત.
ભાજપ બિહારમાં આસામની જેમ રાજકારણ રમવા માંગતો નથી. તે સત્તાનું સરળ હસ્તાંતરણ ઇચ્છતો હતો, કારણ કે તે પોતાના દમ પર સરકાર બનાવી શકતો નથી. ભાજપે બતાવ્યું છે કે RSS પૃષ્ઠભૂમિ વગરના નેતા હિમંત બિસ્વા શર્માને પણ મુખ્યમંત્રી બનાવી શકાય છે. તેઓએ બિહારમાં પણ એવું જ કર્યું છે. સમ્રાટ ચૌધરી મુખ્યમંત્રી બન્યા બાદ નીતીશયુગનો અંત આવ્યો છે. નીતીશ કુમાર ફક્ત સંસદ સત્ર દરમિયાન દિલ્હીમાં રહેશે અને બાકીના સમય માટે બિહારમાં સરકારનું માર્ગદર્શન કરશે. બિહારના રાજકારણમાં એ જોવાનું રસપ્રદ રહેશે કે સમાજવાદી નીતીશ ભાજપના વૈચારિક આધાર અને સરકારની કાર્યપદ્ધતિ પર કેટલો પ્રભાવ પાડી શકે છે?
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
