ગુજરાત ભારતના અર્થતંત્રમાં આશરે ૮.૫-૯% હિસ્સો ધરાવે છે, જેમાં તેલ રિફાઇનિંગ, પોર્ટ લોજિસ્ટિક્સ, પેટ્રોકેમિકલ્સ, ટેક્સટાઇલ, કેમિકલ અને ડાયમંડ નિકાસ ખૂબ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. યુદ્ધને કારણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને ગલ્ફ અર્થતંત્ર અસ્થિર બનતાં ગુજરાત ભારતના સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત રાજ્યોમાંનું એક બન્યું છે. રાજ્યના પોર્ટ્સ ભારતના કુલ કાર્ગોના આશરે ૪૦% હેન્ડલ કરે છે અને રિફાઇનરીઓ દેશના તેલ પુરવઠાના મોટા ભાગનું પ્રોસેસિંગ કરે છે.
ગુજરાતની તેલ રિફાઇનરી અને પેટ્રોકેમિકલ સેક્ટર પર અસર : મુખ્ય રિફાઇનરીઓ જામનગર (રિલાયન્સ – વિશ્વની સૌથી મોટી, ૧.૪ મિલિયન બેરલ/દિવસ), મુંદ્રા (અદાણી) અને નાયારા છે. ક્રુડ તેલની કિંમત $૧૦૦-૧૧૯/બેરલ પહોંચતાં આયાત ખર્ચમાં ૨૨-૩૨% વધારો થાય જેથી માર્જિન ઘટે, ઉત્પાદન ખર્ચ વધે અને નિકાસ સ્પર્ધાત્મકતા ઘટે. આના કારણે અંદાજે રૂ. ૧૫,૦૦૦-૨૫,૦૦૦ કરોડ (રાજ્ય GDPના ૦.૮-૧.૨%) જેટલું વાર્ષિક નુકસાન થાય. લાંબા ગાળે કેટલાંક યુનિટ્સમાં ઉત્પાદન અને રોજગારી બંને ઘટી શકે.
પોર્ટ અને લોજિસ્ટિક્સ સેક્ટર પર અસર : મુંદ્રા, કંડલા (દીનદયાળ), પીપાવાવ, દહેજ અને હજીરા જેવા ભારતના અગ્રણી પોર્ટ ગુજરાતમાં છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને શિપિંગ રૂટ્સમાં રૂકાવટને કારણે નૂર ખર્ચમાં ૩૦-૫૦% વધારો થાય, કાર્ગો વોલ્યુમમાં ૧૫-૨૫% ઘટાડો થાય. અંદાજે રૂ. ૮,૦૦૦-૧૨,૦૦૦ કરોડ જેટલું વાર્ષિક નુકસાન પોર્ટની આવક અને સંલગ્ન ઉદ્યોગોમાં થાય. લોજિસ્ટિક્સ સેક્ટરના ૧૦-૧૨% ઘટાડા સાથે ગુજરાત GDPમાં ૦.૮-૧.૫% ઘટાડો થાય.
ગલ્ફમાંથી રેમિટન્સ પર અસર : ગુજરાતમાંથી UAE, સાઉદી અરાબિયા, કુવૈત વગેરેમાં આશરે ૮-૧૦ લાખ લોકો કામ કરે છે. કુલ રાષ્ટ્રીય રેમિટન્સમાં ગુજરાતનો હિસ્સો ૧૨-૧૫% (વાર્ષિક ₹૨૫,૦૦૦-૩૦,૦૦૦ કરોડ) છે. નોકરી/વેતન ઘટવાથી આમાં ૧૦-૨૦% ઘટાડો એટલે રૂ. ૨,૫૦૦-૬,૦૦૦ કરોડ વાર્ષિક નુકસાન થાય. સુરત, રાજકોટ, જામનગર, કચ્છ અને ભરૂચ જિલ્લામાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકો ગલ્ફમાં છે એટલે આ જિલ્લામાં વપરાશ, રોકાણ અને રિયલ એસ્ટેટ પર મોટી અસર થાય. ગુજરાત GDP, વૃદ્ધિ અને અન્ય ક્ષેત્રો પર અસર : યુદ્ધ પહેલાં ૮-૯% રાજ્ય જીડીપીનો અંદાજ હતો જેમાં યુદ્ધને કારણે ૧-૨%નો ઘટાડો થઈ શકે. ટેક્સટાઇલ અને કેમિકલ ક્ષેત્રે નિકાસ ઘટે (૧૦-૧૮% અસર). MSME અને ડાયમંડ ક્ષેત્રમાં વપરાશ ઘટે. સબસિડીમાં કાપથી કૃષિ/ખાતર ક્ષેત્રે ખર્ચ વધે. રાજ્ય સ્તરે વેપાર ખાધ વધે અને રેમિટન્સ ઘટે.
સામાજિક યોજનાઓ અને ગ્રામીણ અસર : PMAY-G, જલ જીવન મિશન અને મનરેગા/VB-G RAM Gમાં કાપ આવતાં ગ્રામીણ ગુજરાતમાં આવાસ, પાણી અને રોજગારી પર અસર થાય. સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છમાં વધુ તકલીફ પડે. અંદાજે ૧.૫-૨.૫ લાખ અસંગઠિત નોકરીઓ જોખમમાં મુકાઇ શકે. ગુજરાત (મુખ્યત્વે સુરત) વિશ્વના કુલ ડાયમંડ પોલિશિંગ અને કટિંગના ૯૦-૯૫% હિસ્સાનું કેન્દ્ર છે. આ ઉદ્યોગ રાજ્યના અર્થતંત્રમાં આશરે રૂ. ૨.૫-૩ લાખ કરોડનું ટર્નઓવર ધરાવે છે અને ૧૨-૧૫ લાખ લોકોને સીધી રોજગારી આપે છે. સુરતમાંથી વાર્ષિક $૨૫-૨૮ અબજના ડાયમંડ નિકાસ થાય છે, જે ભારતના કુલ જ્વેલરી નિકાસના આશરે ૮૦% છે.
ઈરાન યુદ્ધથી આ ઉદ્યોગને અસર થઈ છે. વિશ્વના ૭૦% ડાયમંડ વાયા દુબઈ રૂટે જાય છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને શિપિંગ વિક્ષેપથી ફ્લાઇટ અને કાર્ગો રૂટ્સ પ્રભાવિત થયા છે. ગલ્ફ અને ઇઝરાયેલ વિશ્વનું મુખ્ય ડાયમંડ ટ્રેડિંગ હબ છે જ્યાંની ફ્લાઇટ્સમાં ૪૦-૬૦% કેન્સલેશન થયું છે. ભાડા અને વીમા ખર્ચમાં ૩૫-૫૦% વધારો થતાં આફ્રિકા, રશિયા, કેનેડાથી રફ ડાયમંડની આયાત અને પોલિશ્ડ ડાયમંડની નિકાસમાં વિલંબ થયો છે. જેના કારણે અંદાજે વાર્ષિક નિકાસમાં $૧.૮-૨.૨ અબજનું નુકસાન છે. અમેરિકા (૪૦%), યુરોપ, UAE અને ચીન ડાયમંડનાં મુખ્ય બજારો છે. યુદ્ધની અનિશ્ચિતતા અને વૈશ્વિક મંદીથી લક્ઝરી ગુડ્સ (ડાયમંડ જ્વેલરી)ની માંગમાં ૧૫-૨૫% ઘટાડો છે. ઇઝરાયેલ ડાયમંડ ટ્રેડિંગમાં મહત્ત્વનું કેન્દ્ર છે; યુદ્ધને કારણે ટ્રેડિંગને અસર થઈ છે. નાણાં વર્ષ 2027માં ગુજરાતના ડાયમંડ નિકાસમાં ૧૮-૨૫% ઘટાડો એટલે રૂ. ૪૫,૦૦૦-૬૦,૦૦૦ કરોડનું નુકસાન થઈ શકે.
સુરતમાં ૧૨ લાખથી વધુ કામદારો ડાયમંડ ઉદ્યોગમાંથી રોજગારી મેળવે છે. ઉદ્યોગમાં ૨૦-૩૦% યુનિટ્સમાં કામકાજ ઘટ્યું છે. એટલે ૨.૫-૩.૫ લાખ કામદારોને અસર થઈ છે. ઓઇલની કિંમત વધવાથી પોલિશિંગ મશીનરી અને ટ્રાન્સપોર્ટ ખર્ચમાં ૧૫-૨૫% વધારો થયો છે. સરકારની વ્યૂહરચના : પોર્ટ ઇન્ફ્રા, MSME સબસિડી, સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ અને રેમિટન્સ અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓ માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારે રૂ. ૧૦,૦૦૦-૧૫,૦૦૦ કરોડનું વિશેષ પેકેજ જાહેર કર્યું છે. રશિયન તેલ આયાત વધારીને અને સ્થાનિક રિન્યુએબલ એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સને વેગ આપીને અસર ઘટાડવાના પ્રયાસો ચાલુ છે. ગુજરાત સરકારે પોર્ટ અને રિફાઇનરીઓ માટે ઇમર્જન્સી લોજિસ્ટિક્સ સપોર્ટ અને MSME માટે વધારાની ક્રેડિટ સુવિધા જાહેર કરી છે.
યુએસ-ઇઝરાયેલ-ઈરાન યુદ્ધે ગુજરાતને ભારતનાં અન્ય રાજ્યો કરતાં વધુ અસર કરી છે કારણ કે તેનું અર્થતંત્ર તેલ, પોર્ટ અને ગલ્ફ રેમિટન્સ પર આધારિત છે. ટૂંકા ગાળામાં ઓછી અસર જોવા મળે, પરંતુ યુદ્ધ લાંબું ચાલે તો રાજ્યના GDPમાં ૧થી ૨% વધારાનો ઘટાડો, રોજગારી અને વપરાશ પર દબાણ અને CADની અસરો વધી શકે છે. સરકારી વિશેષ પેકેજ અને આત્મનિર્ભરતા વ્યૂહરચનાથી નુકસાનને ઘટાડી શકાય છે, પરંતુ કૂટનીતિ અને ઊર્જા વિવિધીકરણ જરૂરી છે.
યુદ્ધે ગુજરાતના ડાયમંડ ઉદ્યોગને મોટો આંચકો આપ્યો છે. ટૂંકા ગાળામાં લોજિસ્ટિક્સ અને નિકાસમાં ૧૫-૨૫% અસર થઈ શકે જ્યારે લાંબા યુદ્ધમાં $૨ અબજથી વધુનું વાર્ષિક નુકસાન અને લાખો રોજગારી જોખમમાં છે. ઉદ્યોગ સંગઠનો અને સરકારે તાત્કાલિક સહાય અને વૈકલ્પિક વ્યૂહરચના અપનાવી છે, પરંતુ વૈશ્વિક સ્થિરતા વિના રિકવરી મુશ્કેલ છે. ડાયમંડ ઉદ્યોગ ગુજરાતના અર્થતંત્રનો મહત્ત્વનો સ્તંભ છે, તેથી તેની સુરક્ષા વિકસિત ગુજરાતના લક્ષ્ય માટે જરૂરી છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
ગુજરાત ભારતના અર્થતંત્રમાં આશરે ૮.૫-૯% હિસ્સો ધરાવે છે, જેમાં તેલ રિફાઇનિંગ, પોર્ટ લોજિસ્ટિક્સ, પેટ્રોકેમિકલ્સ, ટેક્સટાઇલ, કેમિકલ અને ડાયમંડ નિકાસ ખૂબ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. યુદ્ધને કારણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને ગલ્ફ અર્થતંત્ર અસ્થિર બનતાં ગુજરાત ભારતના સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત રાજ્યોમાંનું એક બન્યું છે. રાજ્યના પોર્ટ્સ ભારતના કુલ કાર્ગોના આશરે ૪૦% હેન્ડલ કરે છે અને રિફાઇનરીઓ દેશના તેલ પુરવઠાના મોટા ભાગનું પ્રોસેસિંગ કરે છે.
ગુજરાતની તેલ રિફાઇનરી અને પેટ્રોકેમિકલ સેક્ટર પર અસર : મુખ્ય રિફાઇનરીઓ જામનગર (રિલાયન્સ – વિશ્વની સૌથી મોટી, ૧.૪ મિલિયન બેરલ/દિવસ), મુંદ્રા (અદાણી) અને નાયારા છે. ક્રુડ તેલની કિંમત $૧૦૦-૧૧૯/બેરલ પહોંચતાં આયાત ખર્ચમાં ૨૨-૩૨% વધારો થાય જેથી માર્જિન ઘટે, ઉત્પાદન ખર્ચ વધે અને નિકાસ સ્પર્ધાત્મકતા ઘટે. આના કારણે અંદાજે રૂ. ૧૫,૦૦૦-૨૫,૦૦૦ કરોડ (રાજ્ય GDPના ૦.૮-૧.૨%) જેટલું વાર્ષિક નુકસાન થાય. લાંબા ગાળે કેટલાંક યુનિટ્સમાં ઉત્પાદન અને રોજગારી બંને ઘટી શકે.
પોર્ટ અને લોજિસ્ટિક્સ સેક્ટર પર અસર : મુંદ્રા, કંડલા (દીનદયાળ), પીપાવાવ, દહેજ અને હજીરા જેવા ભારતના અગ્રણી પોર્ટ ગુજરાતમાં છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને શિપિંગ રૂટ્સમાં રૂકાવટને કારણે નૂર ખર્ચમાં ૩૦-૫૦% વધારો થાય, કાર્ગો વોલ્યુમમાં ૧૫-૨૫% ઘટાડો થાય. અંદાજે રૂ. ૮,૦૦૦-૧૨,૦૦૦ કરોડ જેટલું વાર્ષિક નુકસાન પોર્ટની આવક અને સંલગ્ન ઉદ્યોગોમાં થાય. લોજિસ્ટિક્સ સેક્ટરના ૧૦-૧૨% ઘટાડા સાથે ગુજરાત GDPમાં ૦.૮-૧.૫% ઘટાડો થાય.
ગલ્ફમાંથી રેમિટન્સ પર અસર : ગુજરાતમાંથી UAE, સાઉદી અરાબિયા, કુવૈત વગેરેમાં આશરે ૮-૧૦ લાખ લોકો કામ કરે છે. કુલ રાષ્ટ્રીય રેમિટન્સમાં ગુજરાતનો હિસ્સો ૧૨-૧૫% (વાર્ષિક ₹૨૫,૦૦૦-૩૦,૦૦૦ કરોડ) છે. નોકરી/વેતન ઘટવાથી આમાં ૧૦-૨૦% ઘટાડો એટલે રૂ. ૨,૫૦૦-૬,૦૦૦ કરોડ વાર્ષિક નુકસાન થાય. સુરત, રાજકોટ, જામનગર, કચ્છ અને ભરૂચ જિલ્લામાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકો ગલ્ફમાં છે એટલે આ જિલ્લામાં વપરાશ, રોકાણ અને રિયલ એસ્ટેટ પર મોટી અસર થાય. ગુજરાત GDP, વૃદ્ધિ અને અન્ય ક્ષેત્રો પર અસર : યુદ્ધ પહેલાં ૮-૯% રાજ્ય જીડીપીનો અંદાજ હતો જેમાં યુદ્ધને કારણે ૧-૨%નો ઘટાડો થઈ શકે. ટેક્સટાઇલ અને કેમિકલ ક્ષેત્રે નિકાસ ઘટે (૧૦-૧૮% અસર). MSME અને ડાયમંડ ક્ષેત્રમાં વપરાશ ઘટે. સબસિડીમાં કાપથી કૃષિ/ખાતર ક્ષેત્રે ખર્ચ વધે. રાજ્ય સ્તરે વેપાર ખાધ વધે અને રેમિટન્સ ઘટે.
સામાજિક યોજનાઓ અને ગ્રામીણ અસર : PMAY-G, જલ જીવન મિશન અને મનરેગા/VB-G RAM Gમાં કાપ આવતાં ગ્રામીણ ગુજરાતમાં આવાસ, પાણી અને રોજગારી પર અસર થાય. સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છમાં વધુ તકલીફ પડે. અંદાજે ૧.૫-૨.૫ લાખ અસંગઠિત નોકરીઓ જોખમમાં મુકાઇ શકે. ગુજરાત (મુખ્યત્વે સુરત) વિશ્વના કુલ ડાયમંડ પોલિશિંગ અને કટિંગના ૯૦-૯૫% હિસ્સાનું કેન્દ્ર છે. આ ઉદ્યોગ રાજ્યના અર્થતંત્રમાં આશરે રૂ. ૨.૫-૩ લાખ કરોડનું ટર્નઓવર ધરાવે છે અને ૧૨-૧૫ લાખ લોકોને સીધી રોજગારી આપે છે. સુરતમાંથી વાર્ષિક $૨૫-૨૮ અબજના ડાયમંડ નિકાસ થાય છે, જે ભારતના કુલ જ્વેલરી નિકાસના આશરે ૮૦% છે.
ઈરાન યુદ્ધથી આ ઉદ્યોગને અસર થઈ છે. વિશ્વના ૭૦% ડાયમંડ વાયા દુબઈ રૂટે જાય છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને શિપિંગ વિક્ષેપથી ફ્લાઇટ અને કાર્ગો રૂટ્સ પ્રભાવિત થયા છે. ગલ્ફ અને ઇઝરાયેલ વિશ્વનું મુખ્ય ડાયમંડ ટ્રેડિંગ હબ છે જ્યાંની ફ્લાઇટ્સમાં ૪૦-૬૦% કેન્સલેશન થયું છે. ભાડા અને વીમા ખર્ચમાં ૩૫-૫૦% વધારો થતાં આફ્રિકા, રશિયા, કેનેડાથી રફ ડાયમંડની આયાત અને પોલિશ્ડ ડાયમંડની નિકાસમાં વિલંબ થયો છે. જેના કારણે અંદાજે વાર્ષિક નિકાસમાં $૧.૮-૨.૨ અબજનું નુકસાન છે. અમેરિકા (૪૦%), યુરોપ, UAE અને ચીન ડાયમંડનાં મુખ્ય બજારો છે. યુદ્ધની અનિશ્ચિતતા અને વૈશ્વિક મંદીથી લક્ઝરી ગુડ્સ (ડાયમંડ જ્વેલરી)ની માંગમાં ૧૫-૨૫% ઘટાડો છે. ઇઝરાયેલ ડાયમંડ ટ્રેડિંગમાં મહત્ત્વનું કેન્દ્ર છે; યુદ્ધને કારણે ટ્રેડિંગને અસર થઈ છે. નાણાં વર્ષ 2027માં ગુજરાતના ડાયમંડ નિકાસમાં ૧૮-૨૫% ઘટાડો એટલે રૂ. ૪૫,૦૦૦-૬૦,૦૦૦ કરોડનું નુકસાન થઈ શકે.
સુરતમાં ૧૨ લાખથી વધુ કામદારો ડાયમંડ ઉદ્યોગમાંથી રોજગારી મેળવે છે. ઉદ્યોગમાં ૨૦-૩૦% યુનિટ્સમાં કામકાજ ઘટ્યું છે. એટલે ૨.૫-૩.૫ લાખ કામદારોને અસર થઈ છે. ઓઇલની કિંમત વધવાથી પોલિશિંગ મશીનરી અને ટ્રાન્સપોર્ટ ખર્ચમાં ૧૫-૨૫% વધારો થયો છે. સરકારની વ્યૂહરચના : પોર્ટ ઇન્ફ્રા, MSME સબસિડી, સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ અને રેમિટન્સ અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓ માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારે રૂ. ૧૦,૦૦૦-૧૫,૦૦૦ કરોડનું વિશેષ પેકેજ જાહેર કર્યું છે. રશિયન તેલ આયાત વધારીને અને સ્થાનિક રિન્યુએબલ એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સને વેગ આપીને અસર ઘટાડવાના પ્રયાસો ચાલુ છે. ગુજરાત સરકારે પોર્ટ અને રિફાઇનરીઓ માટે ઇમર્જન્સી લોજિસ્ટિક્સ સપોર્ટ અને MSME માટે વધારાની ક્રેડિટ સુવિધા જાહેર કરી છે.
યુએસ-ઇઝરાયેલ-ઈરાન યુદ્ધે ગુજરાતને ભારતનાં અન્ય રાજ્યો કરતાં વધુ અસર કરી છે કારણ કે તેનું અર્થતંત્ર તેલ, પોર્ટ અને ગલ્ફ રેમિટન્સ પર આધારિત છે. ટૂંકા ગાળામાં ઓછી અસર જોવા મળે, પરંતુ યુદ્ધ લાંબું ચાલે તો રાજ્યના GDPમાં ૧થી ૨% વધારાનો ઘટાડો, રોજગારી અને વપરાશ પર દબાણ અને CADની અસરો વધી શકે છે. સરકારી વિશેષ પેકેજ અને આત્મનિર્ભરતા વ્યૂહરચનાથી નુકસાનને ઘટાડી શકાય છે, પરંતુ કૂટનીતિ અને ઊર્જા વિવિધીકરણ જરૂરી છે.
યુદ્ધે ગુજરાતના ડાયમંડ ઉદ્યોગને મોટો આંચકો આપ્યો છે. ટૂંકા ગાળામાં લોજિસ્ટિક્સ અને નિકાસમાં ૧૫-૨૫% અસર થઈ શકે જ્યારે લાંબા યુદ્ધમાં $૨ અબજથી વધુનું વાર્ષિક નુકસાન અને લાખો રોજગારી જોખમમાં છે. ઉદ્યોગ સંગઠનો અને સરકારે તાત્કાલિક સહાય અને વૈકલ્પિક વ્યૂહરચના અપનાવી છે, પરંતુ વૈશ્વિક સ્થિરતા વિના રિકવરી મુશ્કેલ છે. ડાયમંડ ઉદ્યોગ ગુજરાતના અર્થતંત્રનો મહત્ત્વનો સ્તંભ છે, તેથી તેની સુરક્ષા વિકસિત ગુજરાતના લક્ષ્ય માટે જરૂરી છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.