ઓક્સફોર્ડ ઇકોનોમિક્સ ગ્લોબલ સિટીઝ ઇન્ડેક્સ અને ભારતીય શહેરોનું ભવિષ્ય તાજેતરમાં પ્રકાશિત થયેલા ઓક્સફોર્ડ ઇકોનોમિક્સ ગ્લોબલ સિટીઝ ઇન્ડેક્સના અહેવાલે ભારતીય અર્થતંત્ર અને શહેરીકરણના ક્ષેત્રે એક નવો આશાવાદ જગાવ્યો છે. આ વૈશ્વિક અહેવાલમાં વિશ્વના ટોચના ૧૦૦ શહેરોમાં ભારતના શહેરોનો સમાવેશ તો થયો જ છે, સાથે સાથે એ વાત પણ સ્પષ્ટ થઈ છે કે આગામી દાયકાઓમાં ભારત વૈશ્વિક આર્થિક કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવવા માટે સંપૂર્ણપણે તૈયાર છે. વિશ્વના ૧,૦૦૦ શહેરોની આ વૈશ્વિક યાદીમાં ભારતનાં ૨૩ શહેરો સ્થાન પામ્યાં છે, જેમાંથી ૨૩ શહેરો તો ટોચની ૫૦૦ શહેરોની યાદીમાં ગર્વભેર સામેલ છે.
વૈશ્વિક સ્તરે ‘ઉભરતા શહેરો’ની શ્રેણીમાં વર્ગીકૃત કરાયેલા પાંચ મુખ્ય શહેરોમાંથી ચાર શહેરો એકલા ભારતના છે, જે આપણા માટે ગર્વની ક્ષણ છે. દિલ્હી વિશ્વના સૌથી મોટા શહેરી અર્થતંત્ર તરીકે ઉભરી શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવે છે. અનુમાન મુજબ, ૨૦૫૦ સુધીમાં દિલ્હીની આર્થિક ક્ષમતા ૨ ટ્રિલિયન ડૉલર સુધી પહોંચી શકે છે. જોકે, આ આર્થિક વિકાસની સાથે જીવનની ગુણવત્તા, પર્યાવરણ અને માનવ ગરિમા જેવા મુદ્દાઓ પર પણ ગંભીરતાથી ધ્યાન આપવાની જરૂર છે, કારણ કે આ યાદીમાં દિલ્હી ૨૫૦ શહેરોમાં સ્થાન પામ્યું છે પરંતુ જીવનની ગુણવત્તાના માપદંડમાં તે પાછળ છે. અહેવાલ અનુસાર, વૈશ્વિક સ્તરે ટોચની ૨૦ શહેરોની યાદીમાં ભારતનું એકપણ શહેર સ્થાન મેળવી શક્યું નથી, જે દર્શાવે છે કે આપણે હજુ ઘણું લાંબું અંતર કાપવાનું બાકી છે.
ગુજરાત અને અન્ય રાજ્યોનું પ્રદાન આ વિકાસયાત્રામાં ગુજરાત અને દક્ષિણ તેમજ ઉત્તર ભારતના રાજ્યોનું યોગદાન અત્યંત નોંધપાત્ર છે. ગુજરાતમાંથી પાંચ શહેરો – રાજકોટ, ભાવનગર, સુરત, અમદાવાદ અને વડોદરા – આ યાદીમાં સ્થાન પામ્યાં છે. આ શહેરોની આર્થિક વૃદ્ધિ દર અને માથાદ્રષ્ટિ આવકમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન, તમિલનાડુ અને કર્ણાટક જેવા રાજ્યો પણ શહેરી વિકાસના નવા આયામો સર કરી રહ્યા છે.
રિપોર્ટમાં જણાવ્યા અનુસાર, ભારતીય શહેરોનું અર્થતંત્ર ટેકનોલોજી, નાણાકીય અને વ્યવસાયિક સેવાઓ જેવા ક્ષેત્રો તરફ ઝડપથી પરિવર્તિત થઈ રહ્યું છે. બેંગલુરુ ટેકનિકલ હબ તરીકે અગ્રેસર છે, જ્યારે દિલ્હી અને મુંબઈ ઉત્પાદન અને જીડીપી ક્ષેત્રે આગળ છે. જોકે, આર્થિક પ્રગતિની સાથે સાંસ્કૃતિક રાજધાનીઓ અને ટુરિઝમ શહેરોની સ્થિતિ અંગે પણ ચિંતન કરવું અનિવાર્ય છે. વૈશ્વિક સાંસ્કૃતિક શહેરોની યાદીમાં ભારતના શહેરોનો સમાવેશ ન થવો એ બાબત દર્શાવે છે કે આપણે માત્ર આર્થિક જ નહીં, પરંતુ સાસ્કૃતિક અને જીવનધોરણના માપદંડો પર પણ સખત મહેનત કરવી પડશે.
માનવ રાજધાનીના રેન્કિંગમાં દિલ્હીનું નીચે જવું અને પર્વતીય તેમજ પર્યાવરણીય ક્ષેત્રોની સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. હરિદ્વાર, ઋષિકેશ અને રૂડકી જેવા ધાર્મિક અને પર્વતીય શહેરોની યાદીમાં સ્થિતિ સૂચવે છે કે પર્યાવરણની સુરક્ષા સાથે વિકાસ કરવો અનિવાર્ય છે. આગામી દાયકાઓમાં ભારતની નગરીઓ વૈશ્વિક અર્થતંત્રને નવી દિશા આપશે તે ચોક્કસ છે, પરંતુ તેના માટે આયોજનબદ્ધ નીતિઓ, મજબૂત આર એન્ડ ડી અને ટેકનોલોજી આધારિત વિકાસ ખૂબ જરૂરી છે.
ભારતની નગરીઓનો આ ઉદય માત્ર આંકડાકીય નથી, પરંતુ તે દેશના અદમ્ય ઉત્સાહ અને આર્થિક સ્વાવલંબનનું પ્રતીક છે. જો આપણે શહેરી આયોજન, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને નાગરિક સુવિધાઓ વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જાળવી શકીશું, તો આગામી સમયમાં આપણા શહેરો માત્ર દેશનું જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વનું ભાવિ નક્કી કરશે. આ માટે સરકાર, ઉદ્યોગ જગત અને નાગરિકો સૌએ મળીને સંયુક્ત પ્રયાસો કરવા પડશે તે નક્કી છે.