ચાલુ વર્ષ, એટલે કે ૨૦૨૬નું વર્ષ અડધું પૂરું થઇ ગયું છે. લગભગ શરૂઆતથી જ આ વર્ષ દુનિયા માટે કઠણ રહ્યું છે. ફેબ્રુઆરીની ૨૮ તારીખે અમેરિકા-ઇઝરાયેલે ઇરાન પર હુમલો કર્યો તે પછી તો જાણે આખા વિશ્વની કમબખ્તી બેઠી. આમ તો ચાર વર્ષથી રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ ચાલુ જ હતું, તેની પણ વૈશ્વિક અસરો હતી, પરંતુ તે પ્રમાણમાં મર્યાદિત હતી. પરંતુ અમેરિકાના હુમલા પછી ઇરાને હોર્મુઝની સામુદ્રધૂનિનો માર્ગ બંધ કરી દીધો તેની વ્યાપક અસરો વિશ્વના દેશો પર થઇ.
દુનિયા માટે, ખાસ કરીને ખનિજ તેલ અને ગેસના પરિવહન માટે આ જળમાર્ગ ખૂબ મહત્ત્વનો છે અને તે બંધ થતાં દુનિયાભરનાં અર્થતંત્રો પર તેના મોટા આંચકા લાગ્યા. અધૂરામાં પૂરું, આ વર્ષ પેસેફિક સમુદ્રમાં અલ-નીનોનું પરિબળ સર્જાવાની આગાહી થઇ, જે કુદરતી પરિબળને કારણે ભારત સહિત વિશ્વના અનેક દેશો પર એક યા બીજી રીતે અસર થાય છે. તેની અસરો દેખાવા પણ માંડી છે. બીજી બાજુ, યુરોપમાં આ વખતે વિક્રમસર્જક કહી શકાય તેવી ગરમી પડી છે અને સેંકડો લોકોનાં મોત થયાં છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ તો ચાલુ જ છે અને તેમાં પણ જાનહાનિઓ થઇ રહી છે.
પશ્ચિમ એશિયામાં ભૂરાજકીય તણાવને કારણે એલપીજી અને ખાદ્ય તેલના વધતા ભાવો તેમજ અર્થતંત્રનાં અન્ય ક્ષેત્રો, ખાસ કરીને રસાયણો અને પેટ્રોકેમિકલ્સ પર તેની અસર, તાજેતરના ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવની આડઅસર રહી છે. શેરી વિક્રેતાઓ, ફેરિયાઓ, રેસ્ટોરન્ટ અને હોટેલ માલિકો અને સામાન્ય પરિવારો એલપીજીના ઊંચા ભાવોનો ભોગ બની રહ્યાં છે, જેમાં નાના વ્યવસાયોને સૌથી વધુ અસર થઈ રહી છે. એવા અહેવાલો છે કે ઊંચી માંગને કારણે લાંબા ગાળે પામ ઓઇલની સપ્લાય ચેઈન ગંભીર રીતે ખોરવાઈ શકે છે, જે મુખ્યત્વે તેના પર નિર્ભર વિકાસશીલ દેશોને અસર કરશે. ક્રુડ અને ઓઇલ સિવાય વિશ્વની સૌથી વધુ વેપાર થતી સોફ્ટ કોમોડિટીઝ, ઉદાહરણ તરીકે કોફી, અલ નીનો દ્વારા પ્રભાવિત થઈ છે.
વર્ષ 2024-2025માં ગરમી અને દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિઓએ બ્રાઝિલમાં કોફીના ઉત્પાદનને અસર કરી હતી, જે સંજોગોવશાત્ 2025માં બેલેમમાં COP 30ની યજમાની કરનારો દેશ પણ છે, પરંતુ આ વર્ષે દેશમાં કોફીનું રેકોર્ડ ઉત્પાદન થયું છે. ભારત જેવા દેશો વધુ ગરમ પરિસ્થિતિઓનો અનુભવ કરે છે, ત્યારે પેરુના દરિયાકાંઠે અલ નીનોની તીવ્રતાના આધારે ઉત્તરીય ગોળાર્ધના ભાગોમાં, પશ્ચિમ એશિયા ઉપરાંત, વધુ વરસાદ જોવા મળી શકે છે. ભારત માટે એવી આગાહી કરવામાં આવી રહી છે કે 2015માં જોવા મળેલી પરિસ્થિતિઓ જેવી જ સ્થિતિ ફરી ઊભી થઈ શકે છે.
ચાલુ વૈશ્વિક આબોહવા અને સંઘર્ષની કટોકટી ઉપરાંત, વૈશ્વિક અર્થતંત્રના ઘણા ભાગોમાં એક તરફ ‘સ્ટેગફ્લેશન’ (આર્થિક મંદી સાથે ફુગાવો)નું દબાણ અને બીજી તરફ રોજબરોજની ‘શ્રિંકફ્લેશન’ (કિંમત સમાન રાખીને જથ્થો ઘટાડવો) જોવા મળી રહી હોવાના અહેવાલ છે. ‘સ્ટેગફ્લેશન’ એટલે ધીમો આર્થિક વિકાસ, ઊંચો ફુગાવો અને રોજગારીની ઓછી તકોનો ગાળો. થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, જ્યારે બ્રેન્ટ ક્રુડ પ્રતિ બેરલ 95-100 અમેરિકી ડોલરની આસપાસ હતું, ત્યારે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગેસોલિનની રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કિંમત પણ પ્રતિ ગેલન 4.25 અમેરિકી ડોલરની આસપાસ હતી.
આ સ્થિતિ વધતી સ્ટેગફ્લેશનની ચિંતાઓ વચ્ચે જોવા મળી હતી, કારણ કે ફુગાવાનું દબાણ યથાવત્ રહ્યું હતું અને નોકરીઓનો વિકાસ ધીમો રહ્યો હતો. આ ઘટનાઓની વ્યાપક અસરો કલ્પના કરતાં વધુ લાંબો સમય રહી શકે છે, જેના વિકાસશીલ દેશો માટે ગંભીર પરિણામો આવી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, આ વર્ષે એપ્રિલમાં ભારતનો બેરોજગારી દર 5.2 ટકા નોંધાયો હતો અને અમેરિકામાં તે 4.3 ટકા હતો. તાજેતરમાં, વોલમાર્ટે, કે જે અમેરિકાની સૌથી મોટી ખાનગી કંપની છે તેણે મજબૂત ઇન્ડસ્ટ્રી-AI (આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ) પુશ વચ્ચે 1,000 કામદારોની છટણી કરી છે.
નિષ્ણાતો અત્યારથી જ આ પરિસ્થિતિને તે જ દાયકાની ઓઇલ કટોકટી પછીની 1970ના દાયકા જેવી હળવી સ્ટેગફ્લેશન ઘટના સાથે સરખાવી રહ્યા છે. લોકોની રોજિંદી ખરીદશક્તિને અસર કરતાં આ મેક્રો મુદ્દાઓ ઉપરાંત, ‘શ્રિંકફ્લેશન’ એક એવી વ્યૂહરચના હોય તેમ લાગે છે જેનો FMCG કંપનીઓએ કોવિડ-19 મહામારી પછી ઝડપથી ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું છે. સોશ્યલ મીડિયા ચેનલો યુએસના પ્રભાવકો (ઇન્ફ્લુએન્સર્સ)ના વીડિયોથી ભરેલી છે, જેમાં તેઓ ચર્ચા કરે છે કે કેવી રીતે કરિયાણાના ભાવ અને ખાદ્ય ફુગાવો તેમના રોજિંદા ખર્ચને પહેલાં કરતાં ઓછી માત્રા સાથે અસર કરી રહ્યા છે.
દેખીતી રીતે આમાં ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગીય કુટુંબોએ પણ વધુ ખર્ચ કરવો પડી રહ્યો છે અને તેમના પર આર્થિક ભારણ વધ્યું છે. આ ઉપરાંત પ્રદૂષણ, ગ્લોબલ વૉર્મિંગજન્ય તીવ્ર હવામાનની ઘટનાઓ તથા વિવિધ પ્રદેશોમાં વિવિધ પ્રકારના સ્થાનિક સંઘર્ષો, ત્રાસવાદ જેવી સમસ્યાઓ તો છે જ. વેનેઝુએલામાં હાલ કેટલાક સમય પહેલાં આવી ગયેલો ભૂકંપ જેવી દુ:ખદ ઘટનાઓએ આ વર્ષમાં કરુણ સ્થિતિઓ સર્જી છે. જો બંને મોટાં યુદ્ધો તાત્કાલિક અટકી જાય તો પણ તેમની, ખાસ કરીને અખાતી યુદ્ધની અસર મહિનાઓ સુધી રહી શકે છે, તેથી એવું લાગે છે વર્તમાન કેલેન્ડર વર્ષ વિશ્વ માટે એક દુ:ખદ વર્ષ તરીકે પૂરું થશે.
