ભારતની રાજધાની દિલ્હીમાં લ્યુટિયન્સ ઝોનની વચ્ચોવચ્ચ સ્થિત જંતર મંતર એક એવું સ્થળ છે, જેનું નામ સાંભળતાં જ આંખો સામે બે વિરોધાભાસી ચિત્રો ઊભાં થઈ જાય છે. એક તરફ રક્તવર્ણી ઈંટોથી બનેલી વિચિત્ર અને આકર્ષક સ્થાપત્યકળા ધરાવતી ખગોળીય વેધશાળા છે, જે ૧૮મી સદીના વિજ્ઞાન અને સ્થાપત્યનો અદ્ભુત નમૂનો છે, તો બીજી તરફ ભારતીય લોકશાહીનો એ સૌથી મોટો મંચ છે, જ્યાં દેશના ખૂણેખૂણેથી આવેલા લોકો પોતાના અધિકારો, માગણીઓ અને આક્રોશને વાચા આપવા માટે એકત્ર થાય છે. જંતર મંતર માત્ર એક ઈમારત કે વિરોધ પ્રદર્શનનું સ્થળ નથી, પરંતુ તે ભારતની સમૃદ્ધ વૈજ્ઞાનિક વિરાસત અને જીવંત લોકશાહી ચેતનાનો અનોખો સંગમ છે. આ સ્થળનો ઈતિહાસ જેટલો ઊંડો અને રોચક છે, તેની વર્તમાન ઓળખ પણ એટલી જ ધબકતી અને મહત્વપૂર્ણ છે. જંતર મંતરના નિર્માણની પૃષ્ઠભૂમિમાં જઈએ તો તેનો સંબંધ ૧૮મી સદીના રાજપૂત રાજા અને ખગોળશાસ્ત્રના ઉત્સાહી અભ્યાસુ આમેરના મહારાજા સવાઈ જયસિંહ બીજા સાથે જોડાયેલો છે. મુગલ બાદશાહ મુહમ્મદ શાહના શાસનકાળ દરમિયાન પંચાંગ, ગ્રહોની સ્થિતિ અને સમયની ચોક્કસ ગણતરી કરવા માટે તત્કાલીન સાધનો અપૂરતા અને અચોક્કસ સાબિત થઈ રહ્યા હતા. મહારાજા જયસિંહ પોતે ગણિત, જ્યોતિષ અને ખગોળશાસ્ત્રના ઊંડા અભ્યાસુ હતા. તેમણે જોયું કે તે સમયે વપરાતા પિત્તળ અને ધાતુના નાના સાધનો તાપમાનના ફેરફારો સાથે વિસ્તરે છે અથવા સંકોચાય છે, જેના કારણે ગણતરીમાં ભૂલો થતી હતી. આ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ લાવવા માટે તેમણે ઈંટો, ચૂનો અને પથ્થરોનો ઉપયોગ કરીને વિશાળ કદના ખગોળીય સાધનો બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો, જેથી હવામાનની અસર વિના ચોક્કસ પરિણામો મેળવી શકાય.
મહારાજા જયસિંહે દેશભરમાં કુલ પાંચ જગ્યાએ આવી વેધશાળાઓ બનાવી હતી, જેમાં દિલ્હી, જયપુર, ઉજ્જૈન, વારાણસી અને મથુરાનો સમાવેશ થાય છે. દિલ્હીનું જંતર મંતર ઈ.સ. ૧૭૨૪માં બનીને તૈયાર થયું હતું, ‘જંતર મંતર’ શબ્દ મૂળ સંસ્કૃત શબ્દ ‘યંત્ર મંત્ર’ પરથી અપભ્રંશ થઈ બન્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે ‘ગણતરી કરનારું યંત્ર’ અથવા ‘યંત્રો અને ગણિત’. આ પરિસરમાં સ્થાપિત કરવામાં આવેલા વિશાળ સ્થાપત્યો કોઈ સાધારણ કલાત્મક ઈમારતો નથી, પરંતુ તે દરેક ચોક્કસ ખગોળીય ગણતરીઓ કરવા માટે રચાયેલાં યંત્રો છે.
આ વેધશાળાનું સૌથી અદ્ભુત અને મુખ્ય આકર્ષણ ‘સમ્રાટ યંત્ર’ છે, જે મૂળભૂત રીતે એક વિશાળ સૂર્યઘડિયાળ છે. આ લગભગ ૨૭ મીટર ઊંચી ત્રિકોણાકાર રચના છે, જેની છાયા પૃથ્વીની ધરી સાથે સમાંતર રહે છે. આ સાધન દ્વારા દિલ્હીના સ્થાનિક સમયની ગણતરી અત્યંત ચોકસાઈથી કરી શકાતી હતી. આ ઉપરાંત, ત્યાં ‘જયપ્રકાશ યંત્ર’ આવેલું છે, જે અર્ધગોળાકાર કટોરા-આકારમાં જમીનમાં ખૂંપેલું છે. આ યંત્રનો ઉપયોગ સૂર્ય અને અન્ય તારાઓની સ્થિતિ તેમજ વિષુવવૃત્તીય રેખાના સંદર્ભમાં તેમના સ્થાન નક્કી કરવા માટે થતો હતો. તેવી જ રીતે ‘રામ યંત્ર’ નામના નળાકાર સ્થાપત્ય દ્વારા પૃથ્વી પરથી આકાશમાં દેખાતા ગ્રહોની ઊંચાઈ અને ખૂણો માપવામાં આવતો હતો, જ્યારે ‘મિશ્ર યંત્ર’ દ્વારા વર્ષના સૌથી ટૂંકા અને સૌથી લાંબા દિવસની ગણતરી થતી હતી. આ સ્થાપત્ય એ વાતની જીવંત સાક્ષી પૂરે છે કે પશ્ચિમી દેશોમાં આધુનિક વિજ્ઞાનનો વિસ્ફોટ થયો તે પહેલાં જ ભારતમાં આટલી અદ્યતન ખગોળીય ગણતરીઓ પથ્થરના યંત્રો દ્વારા શક્ય બની રહી હતી.
સમય બદલાયો અને ૧૮મી સદીની આ વૈજ્ઞાનિક ધરોહર ૨૧મી સદીમાં એક સામાજિક અને રાજકીય ક્રાંતિનું કેન્દ્ર બની ગઈ. જંતર મંતર કેવી રીતે એક વૈજ્ઞાનિક વેધશાળામાંથી દેશના સૌથી મોટા વિરોધ પ્રદર્શનના સ્થળમાં ફેરવાઈ ગયું, તેનો ઈતિહાસ પણ અત્યંત રોચક છે. અગાઉ દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શનો અને આંદોલનો માટે ઈન્ડિયા ગેટ અને બોટ ક્લબનો ઉપયોગ થતો હતો. ઈન્ડિયા ગેટની આસપાસની વિશાળ જગ્યાઓમાં લાખોની સંખ્યામાં આંદોલનકારીઓ ભેગા થઈ શકતા હતા, પરંતુ ૧૯૮૦ અને ૧૯૯૦ના દાયકામાં અહીં થયેલા કેટલાક વિશાળ આંદોલનો, ખાસ કરીને ૧૯૮૮માં મહેન્દ્ર સિંહ ટીકૈતના નેતૃત્વમાં થયેલા ખેડૂત આંદોલને આખી રાજધાનીનો હવાઈ વ્યવહાર અને સરકારી કામકાજ ઠપ કરી દીધાં હતાં. આના કારણે સરકાર અને વહીવટીતંત્ર માટે કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવી અત્યંત મુશ્કેલ બની ગઈ હતી. પરિણામે, ૧૯૯૩માં સુરક્ષાના કારણોસર સુપ્રીમ કોર્ટ અને પ્રશાસન દ્વારા બોટ ક્લબ પર પ્રદર્શનો કરવા પર કાયમી પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. તે સમયે પ્રશાસનને એવી જગ્યાની જરૂર હતી, જે સંસદભવન અને સરકારી મંત્રાલયોની નજીક હોય, પરંતુ જ્યાં ટ્રાફિક અને સુરક્ષાનો મોટો પ્રશ્ન ઊભો ન થાય. આ માટે જંતર મંતરની સામે આવેલા માર્ગને નિર્ધારિત વિરોધ પ્રદર્શન સ્થળ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો. આ જગ્યા સંસદભવનથી માત્ર થોડા જ અંતરે આવેલી હોવાથી આંદોલનકારીઓ માટે પોતાની વાત દેશના શાસકો સુધી પહોંચાડવાનું સૌથી આદર્શ સ્થળ બની ગયું.
ત્યારબાદના દાયકાઓમાં જંતર મંતરે ભારતનો ઈતિહાસ બદલી નાખનારા અનેક નાના-મોટા આંદોલનો જોયા છે. વર્ષ ૨૦૧૧માં અણ્ણા હજારેના નેતૃત્વમાં શરૂ થયેલું ‘ઈન્ડિયા અગેન્સ્ટ કરપ્શન’ એટલે કે જન લોકપાલ આંદોલન જંતર મંતર પર જ આકાર પામ્યું હતું. આ આંદોલને દેશના યુવા વર્ગમાં નવી રાજકીય ચેતના જગાડી હતી અને તેના જ પરિણામે ભારતીય રાજકારણમાં આમ આદમી પાર્ટીનો જન્મ થયો હતો. આ સિવાય, વન રેન્ક, વન પેન્શન માટે નિવૃત્ત સૈનિકોનું આંદોલન હોય, તમિલનાડુના ખેડૂતોનું દુષ્કાળ સામેનું અનોખું વિરોધ પ્રદર્શન હોય, એફડીઆઈ સામેના વેપારીઓના આંદોલનો હોય કે તાજેતરમાં દેશની આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની મહિલા પહેલવાનો દ્વારા કુશ્તી સંઘના વડા સામે કરવામાં આવેલો વિરોધ હોય, આ તમામ ઘટનાઓનું સાક્ષી જંતર મંતર બન્યું છે.- ફાલ્ગુની આશર
જંતર મંતરની વિશેષતા એ છે કે અહીં એક જ સમયે અસંખ્ય નાનાં-મોટાં જૂથો શાંતિપૂર્ણ રીતે પોતાની-પોતાની માગણીઓ સાથે બેસી શકે છે. કોઈ એક ખૂણામાં દૂર-દૂરથી આવેલા આદિવાસીઓ પોતાના જળ, જંગલ અને જમીન માટે નારા લગાવતા હોય, તો બીજી તરફ શૈક્ષણિક સુધારાની માંગ કરતા વિદ્યાર્થીઓ કે પેન્શન વધારવાની અપીલ કરતા વૃદ્ધો બેઠા હોય. આ સ્થળ કોઈપણ ભેદભાવ વિના દરેક નાગરિકને પોતાનો અવાજ ઉઠાવવાની સમાન તક આપે છે. તે ભારતની બહુલતાવાદી સંસ્કૃતિ અને લોકશાહી મૂલ્યોનું પ્રતીક બની ગયું છે. જોકે, જંતર મંતરની આ સફર ઉપદ્રવ રહિત રહી નથી. વિરોધ પ્રદર્શનોના કારણે સ્થાનિક રહીશોને થતી અગવડતા, સતત વાગતા લાઉડસ્પીકર અને ગંદકીને કારણે ૨૦૧૭માં નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ દ્વારા જંતર મંતર પર પ્રદર્શનો કરવા પર રોક લગાવી દેવામાં આવી હતી અને વિરોધ પ્રદર્શનોને રામલીલા મેદાનમાં ખસેડવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ પાછળથી સુપ્રીમ કોર્ટે નાગરિકોના વિરોધ કરવાના મૂળભૂત અધિકારને પ્રાધાન્ય આપતાં જંતર મંતર પર શરતી પ્રદર્શનો કરવાની પુનઃ મંજૂરી આપી હતી. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે લોકશાહીમાં નાગરિકોના અવાજને સંપૂર્ણપણે દબાવી શકાય નહીં અને તેમને સરકારની નજીક પોતાની વાત રજૂ કરવાનો અધિકાર છે.
અંતમાં, જંતર મંતર ભારતીય ઈતિહાસનો એવો દસ્તાવેજ છે, જે ભૂતકાળ અને વર્તમાનને અદ્ભુત રીતે જોડે છે. એક તરફ જ્યાં પથ્થરના બનેલા યંત્રો આપણને આપણા પૂર્વજોની વૈજ્ઞાનિક પ્રતિભા અને આકાશી પિંડોની ગણતરીની યાદ અપાવે છે, તો બીજી તરફ તેની બહાર થતાં વિરોધ પ્રદર્શનો આપણને આધુનિક ભારતના નાગરિકોના પોતાના અધિકારો પ્રત્યેની જાગૃતિ અને લોકશાહી પ્રત્યેની નિષ્ઠાની યાદ અપાવે છે. આ સ્થળ માત્ર પ્રવાસીઓ માટેનું જોવાલાયક સ્થળ નથી, પરંતુ તે ભારતીય માનસિકતા, સત્ય અને ન્યાય માટેની લડાઈનું જીવંત કેન્દ્ર છે. સવાઈ જયસિંહે સમય માપવા માટે જે પથ્થરો કંડાર્યાં હતાં, તે જ સ્થળે આજે દેશનો સમય અને રાજકીય ભવિષ્ય નક્કી કરવા માટે જનતા પોતાના અવાજનો ઘંટનાદ કરે છે. જંતર મંતર ગઈકાલે પણ દેશની દિશા નક્કી કરતું હતું અને આજે પણ ભારતીય લોકશાહીની ધડકન બનીને અડીખમ ઊભું છે.
