“વાત નહીં માનો તો તરત જ બંધ કરી દઈશું ચર્ચા”
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને ચાલી રહેલી ચર્ચાઓ ફરી એક વખત વિવાદના કેન્દ્રમાં આવી ગઈ છે. ઈરાનના પરમાણુ ઠેકાણાં પર આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષણ (IAEA Inspection) કરાવવાના મુદ્દે બંને દેશો વચ્ચે ગંભીર મતભેદ ઉભા થયા છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ Donald Trumpએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે કે જો ઈરાન આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષકોને પરમાણુ કેન્દ્રોની તપાસ કરવાની મંજૂરી નહીં આપે તો અમેરિકા ઈરાન સાથે ચાલી રહેલી તકનીકી અને રાજદ્વારી ચર્ચાઓ તાત્કાલિક બંધ કરી દેશે.
ટ્રમ્પનો દાવો: ઈરાને તપાસ માટે સહમતિ આપી
અમેરિકી પ્રશાસનનો દાવો છે કે સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં તાજેતરમાં થયેલી ચર્ચાઓ દરમિયાન ઈરાને પરમાણુ કેન્દ્રો પર લાંબા ગાળાના આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષણ માટે સિદ્ધાંતતઃ સહમતિ દર્શાવી હતી. ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે પરમાણુ પારદર્શિતા અને વિશ્વાસ સ્થાપિત કરવા માટે IAEAના નિરીક્ષકોને ઈરાનના પરમાણુ સ્થળોની મુલાકાત લેવાની મંજૂરી આપવી જરૂરી છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, જો આ પ્રક્રિયા નહીં થાય તો આગળની કોઈપણ વાતચીતનો અર્થ રહેતો નથી. જો કે ટ્રમ્પે મીડિયા સાથે વાતચીત દરમિયાન કહ્યું કે અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાન “પરમાણુ ઈમાનદારી” દાખવે અને વિશ્વ સમક્ષ સાબિત કરે કે તેનો કાર્યક્રમ શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે જ છે. તેમણે દાવો કર્યો કે ઈરાને “અનિશ્ચિત સમય સુધી” તપાસની મંજૂરી આપવાનો સંકેત આપ્યો હતો.
ઈરાનનો ઈન્કાર, કહ્યું – કોઈ નિર્ણય લેવાયો નથી
ટ્રમ્પના દાવા બાદ ઈરાને તરત જ પ્રતિક્રિયા આપી અને અમેરિકાના નિવેદનોને નકારી કાઢ્યા. સાથે જ ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે પરમાણુ કેન્દ્રોની તપાસ અંગે કોઈ અંતિમ કરાર થયો નથી અને IAEA સાથે કોઈ નવી બેઠક કે સત્તાવાર સમજૂતી પણ થઈ નથી.તેહરાનનું કહેવું છે કે અમેરિકી નેતાઓ પોતાના રાજકીય હેતુઓ માટે ચર્ચાઓને અલગ રીતે રજૂ કરી રહ્યા છે. ઈરાનનું માનવું છે કે ચર્ચાઓ હજુ પ્રારંભિક તબક્કામાં છે અને કોઈપણ નિર્ણયને સત્તાવાર સ્વરૂપ આપવા માટે વધુ સમય લાગશે.
IAEAએ શું કહ્યું?
આ સમગ્ર વિવાદમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવનારી સંસ્થા છે International Atomic Energy Agency. IAEAના વડા Rafael Grossiએ સંકેત આપ્યો છે કે ભવિષ્યમાં નિરીક્ષણ પ્રક્રિયા કરારનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની શકે છે. જોકે તેમણે એ પણ સ્વીકાર્યું કે હજુ સુધી ઈરાને તમામ વિગતો જાહેર કરી નથી અને કેટલાક પ્રશ્નો અનઉત્તરિત છે.IAEAનું માનવું છે કે કોઈપણ શાંતિ કરારને વિશ્વસનીય બનાવવા માટે નિરીક્ષણ પ્રક્રિયા જરૂરી છે. જો પરમાણુ સામગ્રી, યુરેનિયમનો જથ્થો અને સંશોધન કેન્દ્રોની સ્થિતિ અંગે પારદર્શિતા નહીં હોય તો આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયનો વિશ્વાસ જીતવો મુશ્કેલ બનશે.
ચર્ચા તૂટી શકે છે
ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે જો ઈરાન નિરીક્ષણ અંગે પાછળ હટશે તો અમેરિકા “બેઠકો તરત જ રદ કરી દેશે.” તેમના નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે વોશિંગ્ટન હવે આ મુદ્દે કોઈ સમાધાન કરવા તૈયાર નથી.અમેરિકી અધિકારીઓનું માનવું છે કે વર્ષોથી ચાલી રહેલા વિવાદનો કાયમી ઉકેલ ત્યારે જ આવી શકે જ્યારે ઈરાન તેના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે પારદર્શિતા દાખવે. બીજી તરફ ઈરાન પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને સ્વતંત્રતાનો મુદ્દો ઉઠાવી રહ્યું છે.
પ્રતિબંધો અને જપ્ત નાણાં પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં
પરમાણુ નિરીક્ષણ સિવાય બંને દેશો વચ્ચે આર્થિક પ્રતિબંધોનો મુદ્દો પણ મહત્વનો છે. ટ્રમ્પે જાહેરાત કરી છે કે ઈરાનના અનફ્રોઝન કરાયેલા નાણાં સીધા તેહરાનના નિયંત્રણમાં નહીં રહે. આ રકમ અમેરિકી દેખરેખ હેઠળના એસ્ક્રો ખાતામાં રાખવામાં આવશે અને તેનો ઉપયોગ માત્ર ખાદ્યપદાર્થો તથા તબીબી સામગ્રી ખરીદવા માટે જ થઈ શકશે.ઈરાન લાંબા સમયથી પોતાની સ્થગિત સંપત્તિ મુક્ત કરવાની માંગ કરી રહ્યું છે. જોકે અમેરિકા માને છે કે આ નાણાંનો ઉપયોગ સૈન્ય અથવા પરમાણુ કાર્યક્રમ માટે ન થાય તેની ખાતરી જરૂરી છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર પણ નજર
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ માત્ર પરમાણુ કાર્યક્રમ પૂરતો મર્યાદિત નથી. મધ્ય પૂર્વનો વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ Strait of Hormuz પણ ચર્ચાનો મહત્વનો વિષય છે. ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે અમેરિકી નૌકાદળ આ વિસ્તારમાં નજર રાખતું રહેશે જેથી વૈશ્વિક તેલ પુરવઠો પ્રભાવિત ન થાય.વિશ્વના મોટા ભાગનું કાચું તેલ હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે. તેથી અહીં કોઈપણ પ્રકારનો સંઘર્ષ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ઊર્જા બજારોને અસર કરી શકે છે.
સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં ચાલી રહી છે શાંતિ પ્રક્રિયા
તાજેતરમાં સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં અમેરિકી અને ઈરાની પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ બેઠક યોજાઈ હતી. અમેરિકાના ઉપ રાષ્ટ્રપતિ JD Vanceએ જણાવ્યું હતું કે ચર્ચાઓ સકારાત્મક દિશામાં આગળ વધી રહી છે અને બંને પક્ષો વચ્ચે કેટલાક મુદ્દાઓ પર પ્રાથમિક સમજૂતી પણ બની છે. પરંતુ નિરીક્ષણના મુદ્દે ઊભા થયેલા નવા વિવાદે સમગ્ર પ્રક્રિયાને ફરી અનિશ્ચિત બનાવી દીધી છે.
આગામી દિવસો નિર્ણાયક
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આગામી થોડા દિવસો અમેરિકા-ઈરાન સંબંધો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહેશે. જો ઈરાન IAEA નિરીક્ષણ માટે તૈયાર થાય છે તો લાંબા સમયથી ચાલતા પરમાણુ વિવાદમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ થઈ શકે છે. પરંતુ જો તેહરાન પોતાની હાલની સ્થિતિ જાળવી રાખે છે તો ચર્ચાઓ અટકી શકે છે અને બંને દેશો વચ્ચેનો તણાવ ફરી વધવાની શક્યતા છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે શાંતિ અને વિશ્વાસ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ ચાલી રહ્યો છે, પરંતુ પરમાણુ કેન્દ્રોની તપાસનો મુદ્દો સૌથી મોટો અવરોધ બની રહ્યો છે. ટ્રમ્પની કડક ચેતવણી બાદ હવે બધાની નજર તેહરાનના આગામી પગલાં પર છે. જો ઈરાન આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષણ માટે મંજૂરી આપે છે તો બંને દેશો વચ્ચે નવા અધ્યાયની શરૂઆત થઈ શકે છે, પરંતુ જો મતભેદ યથાવત રહેશે તો શાંતિ ચર્ચાઓ ફરી ભંગાણના કગાર પર પહોંચી શકે છે.
