અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવ અને યુદ્ધની સ્થિતિ હવે એક નવા વળાંક પર પહોંચી રહી છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ હવે ઈરાન સાથેના સંઘર્ષમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો શોધી રહ્યા હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે ટ્રમ્પની સંભવિત ‘એક્ઝિટ સ્ટ્રેટેજી’માં ઈરાન સાથે ઔપચારિક ન્યુક્લિયર ડીલ કરતાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરી ખોલાવવાને વધારે પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી શકે છે. હાલની સ્થિતિમાં ટ્રમ્પનું ધ્યાન ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ કરતાં પણ વધુ એક એવા મુદ્દા પર કેન્દ્રિત થતું દેખાય છે, જેનો સીધો સંબંધ વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા સાથે છે,સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ.હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઓઇલ અને ગેસ પરિવહન માર્ગોમાંથી એક છે. તેના બંધ રહેવાથી માત્ર મધ્યપૂર્વ જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના ઊર્જા બજાર પર અસર પડી શકે છે.
ટ્રમ્પની ‘એક્ઝિટ સ્ટ્રેટેજી’ શું છે?
તાજા અહેવાલો અનુસાર ટ્રમ્પ પોતાના સલાહકારો સાથે ઈરાન યુદ્ધમાંથી બહાર નીકળવાના વિકલ્પો અંગે વિચાર કરી રહ્યા છે.અહેવાલ મુજબ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ હવે એવી સંભાવના પર પણ વિચાર કરી રહ્યા છે કે જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સંપૂર્ણપણે ફરી ખોલવામાં આવે તો ન્યુક્લિયર એગ્રીમેન્ટ વિના પણ સંઘર્ષનો અંત લાવી શકાય. આનો અર્થ એ થાય છે કે અમેરિકાની અગાઉની મુખ્ય શરત ,ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને નક્કર કરાર હવે સંભવિત સમાધાનમાં એકમાત્ર કેન્દ્રબિંદુ ન રહી શકે.પરંતુ આ માત્ર એક સંભવિત વ્યૂહરચના છે. અંતિમ કરાર કે યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાની સત્તાવાર જાહેરાત થઈ નથી.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કેમ આટલું મહત્વનું?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે આવેલું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ છે.
પર્શિયન ગલ્ફમાંથી બહાર નીકળતા મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલ, LNG અને અન્ય ઊર્જા ઉત્પાદનો માટે આ માર્ગ મહત્વપૂર્ણ છે.જો આ માર્ગ લાંબા સમય સુધી બંધ રહે અથવા જહાજોની અવરજવર જોખમી બને તો:
વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો થઈ શકે
ગેસ સપ્લાય પર દબાણ આવી શકે
શિપિંગ ખર્ચ વધી શકે
વીમા પ્રીમિયમ વધી શકે
ઊર્જા આયાત કરતા દેશો પર વધારાનો ભાર આવી શકે
ભારત સહિત એશિયન દેશોના આયાત બિલ પર અસર થઈ શકે
એટલે હોર્મુઝનું પુનઃખુલવું માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો મુદ્દો નથી; તેનો સીધો સંબંધ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર સાથે છે.
ઈરાનનું શું કહેવું છે?
ટ્રમ્પ માટે મુશ્કેલી એ છે કે ઈરાન માત્ર હોર્મુઝ ખોલવાની વાત પર તૈયાર નથી.ઈરાને હોર્મુઝ ફરી ખોલવા માટે અમેરિકાની સામે અનેક શરતો મૂકી છે.રોઇટર્સના અહેવાલ અનુસાર ઈરાનની માંગણીઓમાં અમેરિકી પ્રતિબંધો હટાવવાની, ઈરાન સામે સૈન્ય ધમકી બંધ કરવાની, ઈરાન અને તેના સહયોગીઓ સામે આક્રમક કાર્યવાહી રોકવાની, ફ્રોઝન ઈરાની સંપત્તિ મુક્ત કરવાની, યુદ્ધથી થયેલા નુકસાન માટે વળતર આપવાની અને અમેરિકી નૌકાદળની નાકાબંધી સમાપ્ત કરવાની માંગણીઓ સામેલ છે. અર્થાત્, હોર્મુઝ ખોલવા માટે હવે માત્ર ઈરાનને કહેવું પૂરતું નથી. તેહરાન પણ વોશિંગ્ટન પાસેથી મોટા વળતર અને નીતિગત ફેરફારોની માંગ કરી રહ્યું છે.
ટ્રમ્પ માટે મોટો પડકાર: ઈરાનની નવી શરતો
અમેરિકી સરકારને આશા હતી કે હોર્મુઝ ફરી ખોલવા અંગે સમજૂતી તરફ આગળ વધી શકાય.પરંતુ ઈરાન દ્વારા નવી શરતો મૂકાતા સમગ્ર પ્રક્રિયા વધુ મુશ્કેલ બની ગઈ છે.તેહરાનનું વલણ સ્પષ્ટ છે—હોર્મુઝ ખોલવું હોય તો અમેરિકાએ પણ પોતાની નીતિમાં મોટા ફેરફાર કરવા પડશે.આથી ટ્રમ્પ માટે હવે બે વિકલ્પો વચ્ચે સંતુલન સાધવાનો પડકાર છે:એક તરફ યુદ્ધમાંથી બહાર નીકળવું અને હોર્મુઝ ખોલાવવું,અને બીજી તરફ ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે અમેરિકાની સુરક્ષા ચિંતાઓ જાળવી રાખવી.તો શું ન્યુક્લિયર ડીલ હવે પાછળ જશે?આ સમગ્ર ઘટનાક્રમનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન આ જ છે.અત્યાર સુધી ઈરાન સાથેના અમેરિકી સંઘર્ષમાં પરમાણુ કાર્યક્રમ મુખ્ય મુદ્દાઓમાંથી એક રહ્યો છે.અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાન પરમાણુ હથિયાર વિકસાવવાની દિશામાં આગળ ન વધે.પરંતુ જો ટ્રમ્પ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ખોલાવવાને યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાની મુખ્ય શરત બનાવે છે, તો ન્યુક્લિયર ડીલને પાછળ ધકેલી શકાય છે અથવા તેને પછી માટે રાખવામાં આવી શકે છે. તાજેતરના અહેવાલોમાં આ સંભાવના અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે. આનો અર્થ એ નથી કે અમેરિકા ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને પોતાની ચિંતા સંપૂર્ણપણે છોડી રહ્યું છે.પરંતુ યુદ્ધમાંથી બહાર નીકળવા માટે પ્રાથમિકતા બદલાઈ શકે છે.
ટ્રમ્પ હવે યુદ્ધ કરતાં ડિપ્લોમસી તરફ?
9 ઓગસ્ટના એક ઇન્ટરવ્યૂમાં ટ્રમ્પે ઈરાન અંગે અમેરિકાની કાર્યવાહીનું વર્ણન કરતા તણાવ ઓછો કરવાની દિશામાં સંકેત આપ્યો હતો. Axiosના અહેવાલ મુજબ ટ્રમ્પે કહ્યું હતું કે અમેરિકા ઈરાન મામલે હાલમાં વધુ ‘લો-કી’ અભિગમ અપનાવી રહ્યું છે.આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે થોડા દિવસ પહેલાં જ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ફરી સૈન્ય કાર્યવાહી વધવાની આશંકા વ્યક્ત થઈ રહી હતી.એટલે ટ્રમ્પની તાજેતરની ભાષામાં સૈન્ય વિકલ્પ કરતાં આર્થિક દબાણ અને રાજદ્વારી માર્ગ પર વધારે ભાર દેખાઈ રહ્યો છે.
ભારત માટે હોર્મુઝ કેમ મહત્વપૂર્ણ?
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ ભારત માટે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
ભારત તેની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે મોટા પ્રમાણમાં આયાત પર નિર્ભર છે. મધ્યપૂર્વમાંથી આવતા ક્રૂડ ઓઇલ અને અન્ય ઊર્જા ઉત્પાદનોના પરિવહનમાં હોર્મુઝની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ છે.જો હોર્મુઝ લાંબા સમય સુધી બંધ રહે તો ભારત માટે શિપિંગ અને ઊર્જા આયાતના ખર્ચમાં વધારો થવાની શક્યતા રહે છે.ખાસ કરીને ક્રૂડ ઓઇલ અને LPG જેવી ચીજવસ્તુઓના વૈશ્વિક ભાવમાં ઉછાળો આવે તો તેની અસર ભારતમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ, LPG અને અન્ય ઉત્પાદનોના ભાવ પર પણ પડી શકે છે.અગાઉ પણ હોર્મુઝમાં તણાવને કારણે ભારતીય જહાજો અને ઊર્જા પુરવઠાને લઈને ચિંતા ઉભી થઈ ચૂકી છે.
હોર્મુઝ બંધ એટલે માત્ર ઈરાન-અમેરિકાનો વિવાદ નહીં
હોર્મુઝનું મહત્વ સમજવા માટે એક વાત ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે,આ માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો રાજકીય વિવાદ નથી.આ માર્ગમાંથી પસાર થતો ઊર્જા વેપાર વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.જો જહાજોને લાંબો વૈકલ્પિક દરિયાઈ માર્ગ અપનાવવો પડે તો મુસાફરીનો સમય અને ખર્ચ બંને વધી શકે છે.તેના કારણે માત્ર ઓઇલ કંપનીઓ જ નહીં પરંતુ શિપિંગ, ઇન્શ્યોરન્સ, ઉદ્યોગો અને અંતે ગ્રાહકો સુધી અસર પહોંચી શકે છે.
ઈરાન માટે હોર્મુઝ એક વ્યૂહાત્મક હથિયાર
ઈરાન માટે હોર્મુઝ માત્ર એક દરિયાઈ માર્ગ નથી.તે તેહરાન માટે એક મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક સાધન પણ છે.ઈરાન હોર્મુઝના પોતાના ભૌગોલિક સ્થાનનો ઉપયોગ કરીને અમેરિકા અને અન્ય દેશો પર રાજદ્વારી દબાણ વધારી શકે છે.હવે તેહરાનનું કહેવું છે કે હોર્મુઝ ખોલવાની પ્રક્રિયા અમેરિકાની કેટલીક નીતિઓમાં ફેરફાર સાથે જોડાયેલી રહેશે.આથી ટ્રમ્પ માટે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે હોર્મુઝ ફરી ખોલાવ્યા વગર યુદ્ધમાંથી સરળતાથી બહાર નીકળવું મુશ્કેલ છે, જ્યારે ઈરાનની શરતો સ્વીકારવાથી અમેરિકાની પોતાની નીતિ અને આંતરિક રાજકારણ પર પણ અસર થઈ શકે છે.
ફ્રોઝન ઈરાની સંપત્તિ પણ મોટો મુદ્દો
ઈરાને અમેરિકાની પાસે પોતાની જપ્ત અથવા ફ્રોઝન સંપત્તિ મુક્ત કરવાની માંગ પણ મૂકી છે.આ મુદ્દો કોઈ સામાન્ય રાજદ્વારી માંગ નથી.જો અમેરિકા ઈરાની સંપત્તિ મુક્ત કરવાની દિશામાં આગળ વધે તો તે વોશિંગ્ટનની ઈરાન નીતિમાં મોટો ફેરફાર ગણાઈ શકે છે.પરંતુ જો અમેરિકા આ માંગ ન સ્વીકારે તો હોર્મુઝ ફરી ખોલવાની પ્રક્રિયા અટકી શકે છે.આથી ન્યુક્લિયર ડીલ ઉપરાંત પૈસા, પ્રતિબંધો અને સૈન્ય નાકાબંધી પણ સંભવિત સમજૂતીના મુખ્ય મુદ્દા બની ગયા છે.
શું યુદ્ધ ખરેખર સમાપ્ત થવા જઈ રહ્યું છે?
હાલના તબક્કે આવું નિશ્ચિતપણે કહેવું વહેલું છે.ટ્રમ્પ યુદ્ધમાંથી બહાર નીકળવાના વિકલ્પો પર વિચાર કરી રહ્યા હોવાના અહેવાલ છે, પરંતુ ઈરાનની શરતોને કારણે સમાધાન હજુ સરળ નથી.ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વિશ્વાસનો મોટો અભાવ છે.એક તરફ અમેરિકા ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અને પ્રાદેશિક પ્રવૃત્તિઓ અંગે ચિંતિત છે.બીજી તરફ ઈરાન અમેરિકી સૈન્ય કાર્યવાહી, પ્રતિબંધો અને નૌકાદળની નાકાબંધીને લઈને વાંધો ઉઠાવી રહ્યું છે.આ સ્થિતિમાં કોઈપણ સમજૂતી ખૂબ જ નાજુક બની શકે છે.
હવે ત્રણ મુદ્દા સૌથી મહત્વના
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં આગામી દિવસોમાં ખાસ નજર આ ત્રણ મુદ્દા પર રહેશે:
1 હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ક્યારે ખુલશે?
જો હોર્મુઝ સંપૂર્ણપણે ખુલશે તો વૈશ્વિક ઊર્જા બજારને મોટી રાહત મળી શકે છે.
2 શું ન્યુક્લિયર ડીલ થશે?
ટ્રમ્પ જો યુદ્ધ સમાપ્ત કરવા માટે ન્યુક્લિયર ડીલને પાછળ રાખે છે તો તે અમેરિકાની ઈરાન નીતિમાં મોટો ફેરફાર ગણાશે.
3 ઈરાનની શરતો કેટલી સ્વીકારાશે?
પ્રતિબંધો, ફ્રોઝન સંપત્તિ, યુદ્ધ વળતર અને અમેરિકી નૌકાદળની નાકાબંધી જેવા મુદ્દા સમાધાન માટે નિર્ણાયક બની શકે છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ હવે ઈરાન સાથેના સંઘર્ષને લાંબો ખેંચવાને બદલે બહાર નીકળવાનો વ્યવહારુ રસ્તો શોધી રહ્યા હોય તેવા સંકેતો મળી રહ્યા છે. પરંતુ આ રસ્તો સીધો નથી. ટ્રમ્પ માટે એક તરફ ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે અમેરિકાની જૂની ચિંતા છે, તો બીજી તરફ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરી ખોલાવવાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત છે. જો હોર્મુઝ ખોલવા માટે ન્યુક્લિયર ડીલને થોડા સમય માટે પાછળ રાખવામાં આવે તો તે અમેરિકાની ઈરાન નીતિમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર હશે. પરંતુ અંતિમ નિર્ણય હજુ સ્પષ્ટ નથી. ઈરાને પહેલેથી જ પ્રતિબંધો હટાવવા, ફ્રોઝન સંપત્તિ મુક્ત કરવા, વળતર અને અમેરિકી સૈન્ય નાકાબંધી સમાપ્ત કરવાની માંગ કરી છે. એટલે ટ્રમ્પની ‘એક્ઝિટ સ્ટ્રેટેજી’ હવે માત્ર વોશિંગ્ટનના હાથમાં નથી,તેહરાનની શરતો પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે.હવે દુનિયાની નજર હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ, ટ્રમ્પની આગામી ચાલ અને ઈરાનના જવાબ પર છે.
