રશિયા અને ભારત વચ્ચે વેપાર અને પરિવહન સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવાની દિશામાં મોસ્કોએ એક મહત્વાકાંક્ષી રેલવે પ્રસ્તાવ સામે મૂક્યો છે. રશિયાના ડેપ્યુટી વડાપ્રધાન મરાત ખૂસનુલિને ભારત સુધી પહોંચવા માટે વૈકલ્પિક જમીની રેલ માર્ગ વિકસાવવાની શક્યતાઓ તપાસવાની વાત કરી છે. પ્રસ્તાવ હેઠળ મધ્ય એશિયા અને દક્ષિણ એશિયાના કેટલાક દેશોને જોડતો રેલ કોરિડોર વિકસાવવાની સંભાવના છે.સંભવિત રૂટમાં તુર્કમેનિસ્તાન, ઈરાન, અફઘાનિસ્તાન પાકિસ્તાનનો સમાવેશ થઈ શકે છે અને અંતે આ માર્ગ હિંદ મહાસાગર તથા ભારત સુધી પહોંચે તેવી કલ્પના કરવામાં આવી રહી છે.જોકે, સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ સમયે કોઈ અંતિમ મંજૂર રેલવે પ્રોજેક્ટ નથી. રશિયા તરફથી માત્ર તેની વ્યવહારિકતા અને શક્ય માર્ગો અંગે વિચારણા કરવાની વાત કરવામાં આવી છે. આ પ્રકારનો લાંબા અંતરનો આંતરરાષ્ટ્રીય રેલ કોરિડોર બનાવવા માટે અનેક દેશો વચ્ચે કરાર, વિશાળ મૂડીરોકાણ, સુરક્ષા વ્યવસ્થા, કસ્ટમ્સ પ્રક્રિયા અને રેલવે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિકાસ જેવી અનેક બાબતો જરૂરી બનશે.
રશિયાને દરિયાઈ માર્ગનો વિકલ્પ કેમ જોઈએ છે?
રશિયાના આ પ્રસ્તાવ પાછળનું મુખ્ય કારણ વૈશ્વિક વેપાર માર્ગોમાં વધી રહેલી અનિશ્ચિતતા છે.ખાસ કરીને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને બોસ્ફોરસ સ્ટ્રેટ જેવા વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગો પર ભૂરાજકીય તણાવ વધવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને માલ પરિવહન પર અસર થવાની શક્યતા રહે છે.હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર્શિયન ગલ્ફને ઓમાનની ખાડી સાથે જોડે છે અને વિશ્વના મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા પરિવહન માર્ગોમાં તેનું વિશેષ સ્થાન છે. બીજી તરફ, બોસ્ફોરસ કાળા સમુદ્રને મારમારા સમુદ્ર સાથે જોડતો દરિયાઈ માર્ગ છે.રશિયાનું માનવું છે કે જો દરિયાઈ માર્ગોમાં કોઈ પ્રકારનો મોટો વિક્ષેપ ઊભો થાય તો જમીની રેલ કોરિડોર વૈકલ્પિક પરિવહન માર્ગ તરીકે ઉપયોગી બની શકે છે.
કયા દેશોમાંથી પસાર થઈ શકે છે રેલવે?
મરાત ખૂસનુલિન દ્વારા ચર્ચા કરાયેલા સંભવિત વિકલ્પમાં રશિયાથી દક્ષિણ તરફ જતા માર્ગને તુર્કમેનિસ્તાન ઈરાન અફઘાનિસ્તાન પાકિસ્તાન તરફ લઈ જવાની સંભાવના દર્શાવવામાં આવી છે.આ પછી આ કોરિડોર હિંદ મહાસાગર સુધી પહોંચે અને ભારત સાથે વેપારી જોડાણ સ્થાપિત કરી શકે તેવો વિચાર છે.અર્થાત્, રશિયા માટે આ માત્ર ભારત સાથેની રેલવે કનેક્ટિવિટીનો પ્રશ્ન નથી. જો આવો કોરિડોર વિકસે તો તે રશિયા, મધ્ય એશિયા, ઈરાન અને દક્ષિણ એશિયા વચ્ચેના વેપાર નેટવર્કને પણ નવી દિશા આપી શકે છે.રશિયન ડેપ્યુટી PMના જણાવ્યા અનુસાર ભારત સુધી પહોંચ આપતો કોઈપણ વ્યવહારુ વિકલ્પ વિચારવા યોગ્ય છે.
ભારત માટે શું ફાયદો થઈ શકે?
જો ભવિષ્યમાં આવો રેલ કોરિડોર વાસ્તવિક સ્વરૂપ ધારણ કરે તો ભારત માટે પણ તેના અનેક વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક ફાયદા થઈ શકે છે.સૌથી મોટો ફાયદો એ હોઈ શકે કે ભારત અને રશિયા વચ્ચે માલ પરિવહન માટે માત્ર સમુદ્રી માર્ગો પર નિર્ભરતા ઓછી થાય.રેલ માર્ગ દ્વારા માલ પરિવહન માટે વૈકલ્પિક રૂટ ઉપલબ્ધ થવાથી સપ્લાય ચેઇનમાં વધુ વિકલ્પો ઊભા થઈ શકે છે. ખાસ કરીને ભૂરાજકીય તણાવ અથવા દરિયાઈ માર્ગમાં વિક્ષેપની સ્થિતિમાં જમીની માર્ગ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.ભારત-રશિયા વચ્ચે ઊર્જા, મશીનરી, ઔદ્યોગિક સામાન, કૃષિ ઉત્પાદનો અને અન્ય માલસામાનના વેપારને પણ લાંબા ગાળે આવા વિકલ્પથી લાભ મળી શકે છે.પરંતુ આ લાભો ત્યારે જ શક્ય બનશે જ્યારે સમગ્ર માર્ગ સુરક્ષિત, આર્થિક રીતે વ્યવહારુ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કાર્યક્ષમ બનાવવામાં આવે.
ભારત-રશિયા કનેક્ટિવિટીમાં નવો અધ્યાય?
રશિયા છેલ્લા કેટલાક સમયથી પશ્ચિમી દેશો સાથેના તણાવ અને વૈશ્વિક વેપાર માર્ગોમાં થઈ રહેલા ફેરફારો વચ્ચે વૈકલ્પિક પરિવહન કોરિડોર વિકસાવવા પર ભાર આપી રહ્યું છે.ભારત સાથે જોડાણ માટે રશિયા પહેલેથી જ વિવિધ બહુપક્ષીય પરિવહન માર્ગોમાં રસ ધરાવે છે. ઇન્ટરનેશનલ નોર્થ-સાઉથ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર (INSTC) પણ ભારત, ઈરાન અને રશિયા સાથે જોડાયેલો મહત્વપૂર્ણ બહુમાધ્યમ પરિવહન પ્રોજેક્ટ છે, જેમાં રેલ, રોડ અને દરિયાઈ માર્ગોનો સમાવેશ થાય છે.
નવા રેલ પ્રસ્તાવની ચર્ચા આ જ મોટા ભૂરાજકીય પરિવહન પરિવર્તનની પૃષ્ઠભૂમિમાં થઈ રહી છે.
ઈરાનની ભૂમિકા શા માટે મહત્વની?
સંભવિત રૂટમાં ઈરાનને મહત્વપૂર્ણ ટ્રાન્ઝિટ દેશ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.ઈરાન ભૌગોલિક રીતે મધ્ય એશિયા, કાકેશસ, પર્શિયન ગલ્ફ અને દક્ષિણ એશિયા વચ્ચે જોડાણ બનાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. ભારત પણ ઈરાનના ચાબહાર બંદર મારફતે મધ્ય એશિયા સુધી પોતાની કનેક્ટિવિટી વધારવા લાંબા સમયથી પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.આથી રશિયા-ઈરાન-દક્ષિણ એશિયા વચ્ચેના જમીની પરિવહન નેટવર્કને વિસ્તૃત કરવાની સંભાવના ભવિષ્યમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
પાકિસ્તાનનો સમાવેશ સૌથી મોટો પડકાર
આ પ્રસ્તાવમાં સૌથી વધુ ચર્ચાનો મુદ્દો પાકિસ્તાનમાંથી પસાર થતો સંભવિત માર્ગ છે.રશિયાથી ભારત સુધી જમીની રેલ કનેક્ટિવિટી બનાવવા માટે પાકિસ્તાનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તો બંને દેશોની રેલવે અને ટ્રાન્ઝિટ વ્યવસ્થાઓ વચ્ચે લાંબા ગાળાના આંતરરાષ્ટ્રીય કરાર જરૂરી બનશે.હાલમાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધો અત્યંત સંવેદનશીલ છે. તેથી માત્ર રેલવે બનાવવી પૂરતી નથી; સુરક્ષા, ટ્રાન્ઝિટ અધિકાર, કસ્ટમ્સ, સરહદી તપાસ અને માલસામાનની અવરજવર અંગે બંને દેશો વચ્ચે વ્યવસ્થા ઊભી કરવી પડશે.આ કારણે રશિયાનો પ્રસ્તાવ વ્યૂહાત્મક રીતે રસપ્રદ હોવા છતાં તેની વાસ્તવિક અમલવારી ખૂબ જ જટિલ બની શકે છે.
અફઘાનિસ્તાન પણ બનશે મહત્વપૂર્ણ કડી
અફઘાનિસ્તાનમાંથી રેલવે કોરિડોર પસાર કરવાની કલ્પના પણ અનેક પડકારો સાથે જોડાયેલી છે.અફઘાનિસ્તાનમાં રેલવે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હજુ મર્યાદિત છે અને લાંબા અંતરના આંતરરાષ્ટ્રીય માલ પરિવહન માટે નવી લાઈનો, ટર્મિનલ અને સરહદી કનેક્ટિવિટી વિકસાવવી પડશે.જો આ દેશોમાં જરૂરી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઉભું થાય અને સ્થિર સુરક્ષા તથા ટ્રાન્ઝિટ વ્યવસ્થા સુનિશ્ચિત થઈ શકે, તો અફઘાનિસ્તાન મધ્ય એશિયા અને દક્ષિણ એશિયા વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ કનેક્ટિંગ પોઈન્ટ બની શકે છે.
કેટલો મોટો ખર્ચ આવશે?
રશિયા-ભારત વચ્ચે આવા લાંબા રેલ કોરિડોર માટે કેટલો ખર્ચ થશે તેની કોઈ અંતિમ સત્તાવાર કિંમત જાહેર કરવામાં આવી નથી.પરંતુ અનેક દેશોમાંથી પસાર થતી નવી રેલવે લાઈન માટે વિશાળ મૂડીરોકાણ જરૂરી રહેશે.તેમાં નવી રેલવે લાઈનોનું નિર્માણ, જૂની લાઈનોનું આધુનિકીકરણ, પુલો અને ટનલ, સરહદી ટર્મિનલ, કસ્ટમ્સ સુવિધાઓ, માલગાડીઓ માટેના લોજિસ્ટિક હબ, સિગ્નલિંગ અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો સમાવેશ થઈ શકે છે.સાથે જ અલગ-અલગ દેશોના રેલવે ધોરણો અને ઓપરેશનલ સિસ્ટમ વચ્ચે સુસંગતતા લાવવી પણ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
માત્ર રેલવે નહીં, આખું ટ્રાન્સપોર્ટ નેટવર્ક
આ પ્રસ્તાવને માત્ર એક રેલવે લાઈન તરીકે જોવાને બદલે સમગ્ર યુરેશિયન ટ્રેડ કોરિડોર તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.રેલવે દ્વારા માલ એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં પહોંચાડવા માટે દરેક સરહદે કસ્ટમ્સ અને ટ્રાન્ઝિટ પ્રક્રિયા સરળ હોવી જરૂરી છે.જો એક દેશમાં ટ્રેન ઝડપથી આગળ વધે પરંતુ બીજા દેશમાં સરહદી પ્રક્રિયામાં દિવસોનો સમય લાગે તો આખા કોરિડોરનો આર્થિક ફાયદો ઘટી શકે છે.તેથી આવા પ્રોજેક્ટ માટે રેલવે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેટલું જ મહત્વપૂર્ણ બોર્ડર મેનેજમેન્ટ અને ટ્રેડ ફેસિલિટેશન પણ રહેશે.
સુરક્ષા અને રાજકીય સ્થિરતા પણ મોટો મુદ્દો
આ રૂટ અનેક સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાંથી પસાર થવાની સંભાવના ધરાવે છે. તેથી રેલવે લાઈનની સુરક્ષા પણ મોટો પડકાર બની શકે છે.માલગાડીઓ, રેલવે ટ્રેક, બ્રિજ, ટનલ અને સરહદી ટર્મિનલની સુરક્ષા માટે અનેક દેશોએ સંકલિત વ્યવસ્થા બનાવવી પડશે.તે ઉપરાંત કોઈપણ દેશની આંતરિક રાજકીય પરિસ્થિતિમાં ફેરફાર થાય તો સમગ્ર કોરિડોરની કામગીરી પર અસર પડી શકે છે.આ કારણે રશિયાના પ્રસ્તાવને હાલ લાંબા ગાળાની સંભાવના અને વિચારણા તરીકે જોવો યોગ્ય છે, ન કે તરત શરૂ થનારા રેલવે પ્રોજેક્ટ તરીકે.
વેપાર માટે ગેમચેન્જર બની શકે?
જો તમામ અવરોધ દૂર થાય અને આખો માર્ગ કાર્યરત બને તો આ કોરિડોર રશિયા અને ભારત વચ્ચેના માલ પરિવહન માટે એક નવો વિકલ્પ ઊભો કરી શકે છે.રશિયા માટે દક્ષિણ એશિયાના બજારો સુધી પહોંચ વધારવાની તક મળશે, જ્યારે ભારત માટે યુરેશિયાના મોટા બજારો સાથે જમીની કનેક્ટિવિટીનો વધારાનો માર્ગ ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે.મધ્ય એશિયાના દેશોને પણ આ નેટવર્કનો લાભ મળી શકે છે, કારણ કે તેઓ રશિયા અને હિંદ મહાસાગર વિસ્તાર વચ્ચેના વેપાર માટે ટ્રાન્ઝિટ હબ તરીકે વિકસી શકે છે.
રશિયાનો મોટો વ્યૂહાત્મક હેતુ
રશિયા માટે આ પ્રસ્તાવનો મહત્વનો ભાગ વૈશ્વિક વેપારમાં વૈકલ્પિક માર્ગોની ઉપલબ્ધતા છે.દરિયાઈ માર્ગો પર ભૂરાજકીય તણાવ, યુદ્ધ, પ્રતિબંધો, વીમા ખર્ચ અથવા પરિવહન વિક્ષેપ જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાય તો જમીની રેલ કોરિડોર રશિયાને વધારાનો વિકલ્પ આપી શકે છે.રશિયા હાલમાં પોતાની આંતરરાષ્ટ્રીય કનેક્ટિવિટી વધુ વૈવિધ્યસભર બનાવવાના પ્રયાસમાં છે. ભારત સાથેની કનેક્ટિવિટી તેમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવી શકે છે.
રશિયાના ડેપ્યુટી PMએ દેશના બાંધકામ ક્ષેત્ર અંગે પણ વાત કરી
મરાત ખૂસનુલિને રેલવે કનેક્ટિવિટી ઉપરાંત રશિયાના બાંધકામ ક્ષેત્રની ક્ષમતા અંગે પણ વાત કરી હતી.તેમણે જણાવ્યું હતું કે રશિયાનું બાંધકામ ક્ષેત્ર દર વર્ષે વધારાના આશરે 1 ટ્રિલિયન રુબલ્સના રોકાણને શોષી શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવે છે. જો આગામી પાંચ વર્ષ સુધી આ પ્રકારનું રોકાણ સતત ઉપલબ્ધ થાય તો બાંધકામ ક્ષેત્રની ક્ષમતામાં વધુ વિસ્તરણ શક્ય હોવાનું તેમણે જણાવ્યું હતું.
સૌથી મહત્વની વાત
ભારત અને રશિયા વચ્ચે ઈરાન-અફઘાનિસ્તાન-પાકિસ્તાન મારફતે સીધી રેલવે હજુ બની રહી નથી. હાલમાં રશિયાના ડેપ્યુટી વડાપ્રધાન મરાત ખૂસનુલિને માત્ર હિંદ મહાસાગર સુધી રેલ કનેક્ટિવિટીની શક્યતા તપાસવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી છે. આથી આ સમાચારને “ભારત-રશિયા રેલવે લાઈન મંજૂર થઈ ગઈ” તરીકે નહીં, પરંતુ રશિયા દ્વારા રજૂ કરાયેલા મહત્વાકાંક્ષી પ્રસ્તાવ અને સંભવિત વૈકલ્પિક ટ્રેડ રૂટ તરીકે સમજવો જોઈએ.જો ભવિષ્યમાં આ યોજના પર ભારત, રશિયા, ઈરાન,અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન સહિત સંબંધિત દેશો વચ્ચે સહમતી બને, જરૂરી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તૈયાર થાય સુરક્ષા તથા કસ્ટમ્સ વ્યવસ્થા સ્થાપિત થાય, તો યુરેશિયાના વેપાર નકશામાં મોટો ફેરફાર આવી શકે છે.
