હાલમાં પાંચ રાજ્યોની વિધાનસભા ચૂંટણીઓમાં કેરળમાં કોંગ્રેસનો વિજય થયો. ડાબેરીઓ હાર્યા અને દસ વર્ષ પછી કોંગ્રેસને ફરી આ મહત્વના દક્ષિણી રાજ્યમાં સત્તા સંભાળવાની તક મળી. જો કે ચૂંટણી પરિણામ આવી ગયા પછી દિવસો સુધી કોંગ્રેસ આ રાજ્યના મુખ્યમંત્રીના નામની જાહેરાત કરી શકી નહીં. કારણ સ્પષ્ટ હતું, પક્ષમાં ભારે આંતરિક ખેંચતાણ ચાલી રહી હતી. ત્રણ નામો રેસમાં હતા, તેમાં પણ છેલ્લે ભારે સ્પર્ધા કેસી વેણુગોપાલ અને વીડી સતીશન વચ્ચે હતી.
છેવટે ભારે માથાપચ્ચી પછી સતીશનનું નામ જાહેર થયું. કેરળમાં નેતૃત્વની મડાગાંઠનો ઉકેલ એ માત્ર કે. સી. વેણુગોપાલ સર્વોચ્ચ પદની રેસમાં હારી ગયા તેટલો સીમિત નથી; તે કોંગ્રેસ પક્ષના આંતરિક માળખામાં બદલાઈ રહેલા સમીકરણોને છતા કરતી એક ઐતિહાસિક અને નિર્ણાયક ક્ષણ છે. લાંબા સમયથી કોંગ્રેસ પક્ષની ઓળખ ‘હાઈ કમાન્ડ’ સંસ્કૃતિ તરીકે રહી છે, પરંતુ વી. ડી. સતીશનની મુખ્યમંત્રી તરીકેની વરણી નવી દિલ્હી અને પ્રાદેશિક નેતાઓ વચ્ચે સત્તાના સંતુલનમાં આવેલા એક મોટા બદલાવનો સંકેત આપે છે. હાઇ કમાન્ડ આદેશ આપે અને બધાએ માની લેવો પડે એવું અહીં થઇ શક્યું નથી.
એમાં કોઈ શંકા નથી કે કે. સી. વેણુગોપાલ આજે પણ રાહુલ ગાંધીના સૌથી વિશ્વાસુ અને નજીકના નેતા છે. AICCના જનરલ સેક્રેટરી તરીકે વેણુગોપાલ ટિકિટ વિતરણ પર ભારે પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા, જેને કારણે સ્વાભાવિક રીતે જ તેમને ધારાસભ્યોના એક મોટા જૂથનું સમર્થન મળ્યું હતું. રાહુલ ગાંધી પોતાની પસંદગીના ‘ખાસ માણસ’ને જ આ પદ પર જોવા માંગતા હતા તે એક ખુલ્લું રહસ્ય હતું, જેની ઝલક અંતિમ જાહેરાતની થોડી ક્ષણો પહેલાં જ પક્ષના મુખ્યાલયની બહાર લાગેલા બંને નેતાઓની વિશાળ પોસ્ટરો પરથી પણ મળી જતી હતી. જો કે, સંભવિત બળવાના ડરથી રાહુલ ગાંધીએ પોતાની ઈચ્છાને દબાવી રાખવી પડી અને વેણુગોપાલને પાછળ હટી જવા કહેવું પડ્યું, તે બાબત ઘણું બધું કહી જાય છે. આ દર્શાવે છે કે ગાંધી પરિવારના પ્રભાવની પણ એક સીમા આવી ગઈ છે, જેને તેઓ હવે તેને ઓળંગી શકે તેમ નથી.
પ્રચંડ લોકભાવના અને ધારાસભ્ય પક્ષમાં ભાગલા પડવાના જોખમ સામે કેન્દ્રીય નેતૃત્વને આખરે ઝૂકવું પડ્યું.વી. ડી. સતીશનનો આ ઉદય એક ‘શક્તિશાળી મુખ્યમંત્રી’ના પુનરાગમનનો સંકેત છે—એક એવા નેતા જે દિલ્હી સામે સંપૂર્ણપણે નતમસ્ત રહેવાની જરૂર અનુભવતા નથી. કારણ કે તેઓ આ ખુરશી કોઈ જનપથના નામાંકનને કારણે નહીં, પરંતુ સ્થાનિક નેતાઓ અને મતદારો વચ્ચેના પોતાના મજબૂત કદને લીધે મેળવી શક્યા છે, તેથી સતીશન એક સ્વતંત્ર જનાદેશ સાથે સત્તાના સૂત્રો સંભાળી રહ્યા છે એમ કહેવાય છે.
આ બાબત તેમને કર્ણાટકના સિદ્ધારમૈયા, અથવા ભૂતકાળમાં અશોક ગેહલોત અને કેપ્ટન અમરિન્દર સિંહ જેવા નેતાઓની હરોળમાં લાવીને ઉભી રાખે છે. આ નેતાઓ ગાંધી પરિવાર પ્રત્યે વફાદારીનો પરંપરાગત દેખાવ ચોક્કસ રાખે છે, પરંતુ તેઓ પોતાના સ્વતંત્ર નિર્ણયો લેવાની ક્ષમતા પણ ધરાવે છે. સતીશનની આ જીત કેન્દ્રીય આદેશ પર પ્રાદેશિક નેતૃત્વના વર્ચસ્વની સાબિતી છે.
આ પરિણામ કેન્દ્રીય નેતૃત્વ, ખાસ કરીને રાહુલ ગાંધીને નબળા સાબિત કરે છે. તે પક્ષની આંતરિક વિભિન્ન વિચારસરણીને પણ સપાટી પર લાવે છે, જેમાં અહેવાલો મુજબ પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રાએ, સોનિયા ગાંધીના સમર્થન સાથે, વધુ લોકપ્રિય સ્થાનિક નેતાની તરફેણ કરી હતી જેથી જાતે વહોરેલી કટોકટીમાંથી બચી શકાય. હાઈ કમાન્ડ માટે પોતાના જ ગઢમાં, જ્યાં રાહુલ ગાંધીનો વાયનાડ સાથેનો સંબંધ છે, આ રીતે પીછેહઠ કરવી પડી, તે એક આકરો પાઠ છે કે જ્યારે દાવ મોટો લાગ્યો હોય ત્યારે પ્રાદેશિક શક્તિ હંમેશા કેન્દ્રીય સત્તા પર ભારે પડે છે.
કોંગ્રેસની પરંપરામાં બલિદાનનું વળતર અવારનવાર મળતું હોય છે, પરંતુ તેની રાહ લાંબી હોઈ શકે છે. ભલે આ સ્વૈચ્છિક પીછેહઠ બદલ વેણુગોપાલનું કદ રાહુલ ગાંધીની નજરમાં વધ્યું હોય, પરંતુ દિલ્હીના રાજકારણમાં કદાચ તેમની પાંખો કપાઈ ગઈ છે. સત્તાની આટલી નજીક હોવા છતાં તેઓ પોતાના ગૃહ રાજ્યમાં સર્વોચ્ચ પદ મેળવવામાં અસમર્થ રહ્યા, જે તેમની મર્યાદિત વગ તરફ ઈશારો કરે છે. જો તેમને આ બલિદાનનું વળતર આપવું જ હોય, તો આગળનું એકમાત્ર મોટું પગલું કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ પદ હોઈ શકે છે.
જો કે, મલ્લિકાર્જુન ખડગે હાલમાં મજબૂત સ્થિતિમાં છે અને ઓક્ટોબર સુધી સંગઠનની ચૂંટણીઓ યોજાવાની નથી, તેથી વેણુગોપાલના નામ પર સર્વસંમતિ સધાવવી એ બિલકુલ સહેલું નથી. કેરળને ‘વી. ડી.’ના રૂપમાં એક એવા મુખ્યમંત્રી મળ્યા છે જેમને જમીની હકીકત અને પાયાના કાર્યકરોનું સંપૂર્ણ સમર્થન છે એમ કહેવાય છે. પરંતુ એકંદરે કોંગ્રેસ પક્ષ માટે ‘કેરળના આ જંગે’ એક નવો ચીલો ચાતર્યો છે: જ્યારે પ્રાદેશિક અવાજ બુલંદ હોય, ત્યારે શક્તિશાળી હાઈ કમાન્ડે પણ નમતું જોખવું પડે છે અથવા તો ઝૂકવા માટે મજબૂર થવું પડે છે.
