રાજસ્થાનના પચપદ્રા (બાડમેર) ખાતે આવેલી HPCL-રાજસ્થાન રિફાઇનરીનું ઉદ્ઘાટન ૨૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ ના રોજ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા થવાનું હતું, પરંતુ ઉદ્ઘાટનના એક દિવસ પહેલાં જ તેના મુખ્ય પ્રોસેસિંગ યુનિટમાં ભીષણ આગ લાગી ગઈ. આ ઘટનાને કારણે ઉદ્ઘાટનમાં વિલંબ થયો છે. છેલ્લા ૪૫ દિવસમાં ભારત સહિત પાંચ દેશોમાં તેલ રિફાઇનરીઓ અને તેલ ક્ષેત્રોમાં આગ લાગવાની ઘટનાઓ નોંધાઈ છે. આ ઘટનાઓ એવા સમયે બની રહી છે, જ્યારે મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધોને કારણે તેલ અને ગેસનો ઉપયોગ હથિયાર તરીકે થઈ રહ્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચા ચાલી રહી છે કે શું આ માત્ર એક સંયોગ છે કે કોઈ ષડ્યંત્રનો ભાગ છે, જેના દ્વારા દેશોની રિફાઇનિંગ ક્ષમતાને વિક્ષેપિત કરીને ક્રુડ ઓઇલના ભાવ વધારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ઈરાનના યુદ્ધમાં પણ મુખ્ય મુદ્દો ખનિજ તેલના ભંડારો ઉપર નિયંત્રણનો જણાય છે.
આશ્ચર્યજનક રીતે, જ્યારે ફેબ્રુઆરીમાં અમેરિકા અને ઇઝરાયલે ઈરાન પરના હુમલા શરૂ કર્યા ત્યારથી યુદ્ધક્ષેત્રની બહારના છ દેશોમાં ખનિજ તેલની સંપત્તિઓને નુકસાન થયું છે. રશિયા સિવાયના અન્ય દેશો (અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા, મેક્સિકો, ઇક્વાડોર અને ભારત) એ આ આગ માટે સીધા હુમલાઓને નહીં પણ આંતરિક તકનીકી નિષ્ફળતાઓને જવાબદાર ગણાવી છે, પરંતુ નિષ્ણાતો આ દુર્ઘટનાઓમાં એક પેટર્ન જોઈ રહ્યા છે.
ઇન્ટરનેટ મીડિયાના નિષ્ણાતો ચર્ચા કરી રહ્યા છે કે શું આ ઘટનાઓ રિફાઇનરીની અંદરનાં કાવતરાંનું પરિણામ છે. રાજસ્થાન રિફાઇનરીમાં આગ લાગવાના ચાર દિવસ પહેલાં ઇન્ટરનેટ પર કેટલાક નિષ્ણાતોએ આશંકા વ્યક્ત કરી હતી કે ભારતનાં દુશ્મન રાષ્ટ્રો અર્થતંત્રને નુકસાન પહોંચાડવા અને તેલના ભાવ વધારવા માટે રિફાઇનરીઓને નિશાન બનાવી શકે છે. આ શંકા સાચી પડી છે. હકીકતમાં કેટલાંક સ્થાપિત હિતો દુનિયાને પેટ્રોલ અને ડિઝલનાં બળતણથી દૂર લઈ જવાની અને ગ્રીન એનર્જી તરફ લઈ જવાની કોશિશ કરી રહ્યાં છે, તેમનો છૂપો હાથ પણ આ દુર્ઘટનાઓ પાછળ હોઈ શકે છે.
રાજસ્થાનના પચપદ્રામાં છેલ્લા અઠવાડિયાથી તૈયારીઓ પૂરજોશમાં ચાલી રહી હતી. આ પ્રસંગ દેશના પ્રથમ ગ્રીનફિલ્ડ ઇન્ટિગ્રેટેડ રિફાઇનરી-કમ-પેટ્રોકેમિકલ પ્રોજેક્ટના ઉદ્ઘાટનનો હતો, જેમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પોતે હાજરી આપવાના હતા. સ્થળ પર ખુરશીઓ ગોઠવવામાં આવી હતી અને કુલર અને પંખા માટેની વ્યવસ્થા પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી. રાજસ્થાન પોલીસ અને વહીવટીતંત્રે પણ કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થા કરી હતી. દરેક વ્યક્તિ ૨૧ એપ્રિલ, મંગળવારની સવારની રાહ જોઈ રહ્યા હતા, જ્યારે વડા પ્રધાન આ મહત્ત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટનું ઉદ્ઘાટન કરવાના હતા.
ઉદ્ઘાટનના માત્ર ૨૪ કલાક પહેલાં, કંઈક એવું બન્યું જે વર્ષોની મહેનતને ક્ષણભરમાં ચકનાચૂર કરી નાખે તેવું લાગતું હતું. અચાનક સોમવારે બપોરે પચપદ્રામાં સાયરન વાગવા લાગી. ફાયર, પોલીસ અને એમ્બ્યુલન્સ વાહનોની અવરજવર ઝડપથી વધી ગઈ. પચપદ્રા રિફાઇનરીમાં સિસ્ટમ ફેઇલ થવાને કારણે આગ ફાટી નીકળી ત્યારે એક મોટી દુર્ઘટના બની હતી. બે મુખ્ય રિફાઇનરી યુનિટમાં મશીનો વચ્ચે ઘર્ષણ થવાથી તણખા નીકળ્યા અને થોડી વારમાં જ આગ ભીષણ આગમાં ફેરવાઈ ગઈ. લગભગ બે કલાકની મહેનત પછી આગ કાબૂમાં આવી ગઈ. ટેકનિકલ ટીમના જણાવ્યા અનુસાર, જો આગ વધુ ફેલાઈ હોત તો મહત્ત્વપૂર્ણ એકમો સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યાં હોત, જેના પરિણામે ૧૦,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા સુધીનું નુકસાન થયું હોત.
હવે, બાડમેર-જેસલમેર ક્ષેત્રના સાંસદ અને કોંગ્રેસના નેતા ઉમેદરામ બેનીવાલે X પર ટ્વિટ કરીને સરકાર અને વહીવટીતંત્ર પર ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે અને પૂછ્યું છે કે આ મામલે કોઈ નક્કર કાર્યવાહી કેમ કરવામાં આવી નથી. બેનીવાલે પૂછ્યું કે શું રિફાઇનરીની અંદર લાગેલી આગની ઘટના સુરક્ષા ખામીઓ સંભવિત ભ્રષ્ટાચારને ઉજાગર કરતી નથી? આ સંદર્ભમાં અત્યાર સુધી કોઈ નક્કર કાર્યવાહી કેમ કરવામાં આવી નથી? ચાર દિવસ પછી પણ જવાબદારી નક્કી કરવાને બદલે આ કેસ કેમ દબાવી દેવામાં આવી રહ્યો છે? આનાથી કોને સુરક્ષિત રાખવામાં આવી રહ્યું છે તે અંગે ગંભીર શંકાઓ ઊભી થાય છે.
સાંસદ ઉમેદરામ બેનીવાલે ટ્વીટ કરીને પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો કે આટલી મોટી ઘટના છતાં ચાર દિવસ પછી પણ કોઈ સ્પષ્ટ જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવી નથી. ફક્ત પચપદ્રા પોલીસ સ્ટેશનના અધિકારી સીઆઈ અચલરામ ઢાકાને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યા છે. શું આટલી ગંભીર ઘટના માટે આ એકમાત્ર જવાબદારી છે? શું પ્રધાનમંત્રી અને મુખ્યમંત્રીની સુરક્ષા ફક્ત એક જ સ્ટેશન અધિકારીની મુલાકાતો માટે જવાબદાર છે? હકીકત એ છે કે પ્રધાનમંત્રીની સુરક્ષાની જવાબદારી SPG અને ઉચ્ચ અધિકારીઓની છે. રિફાઈનરીની આગનો આંતરરાષ્ટ્રીય ઘટનાઓ સાથેનો સંબંધ પણ તપાસવાની જરૂર છે.
ભારતમાં બે તેલ પ્લાન્ટમાં આગ લાગી છે. HPCLની રાજસ્થાન રિફાઇનરીમાં લાગેલી આગ ઉપરાંત મુંબઈ કિનારે ONGCના તેલ ક્ષેત્રમાં બીજી એક ઘટના બની હતી. ONGC પ્લાન્ટમાં ૧૨ એપ્રિલના રોજ આગ લાગી હતી અને તેને કાબૂમાં લેવામાં આવી હતી. પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે તેણે રાજસ્થાનની ઘટનાનાં મૂળ કારણની તપાસ કરવા અને તાત્કાલિક સુધારાત્મક પગલાં લેવા માટે ઉચ્ચ-સ્તરીય સમિતિની રચના કરી છે.
છેલ્લા ૪૫ દિવસોમાં વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં ખનિજ તેલના પ્લાન્ટોને નુકસાન થયું છે. ઇક્વાડોરમાં ૧ માર્ચના દેશની સૌથી મોટી રિફાઇનરી એસ્મેરાલ્ડાસમાં પંપ ફેલ થવાને કારણે આગ લાગી હતી. મેક્સિકોમાં ૧૭ માર્ચના ઓલ્મેકા રિફાઇનરીમાં આગ લાગવાથી પાંચ લોકોનાં મોત થયાં હતાં. અમેરિકાના ટેક્સાસમાં ૨૩ માર્ચના રોજ વાલેરો રિફાઇનરીમાં વિસ્ફોટ થયો હતો. ત્યાર બાદ ૧૦ એપ્રિલે ટેકનિકલ ખામીને કારણે મેરેથોન રિફાઇનરીમાં આગ લાગી હતી.
ઓસ્ટ્રેલિયાના મેલબોર્ન નજીક વિવાના કોરિયો રિફાઇનરીમાં ૧૬ એપ્રિલે આગ ફાટી નીકળી, જેના કારણે દેશના ૧૦ ટકા ઇંધણ પુરવઠાને અસર થઈ હતી. મ્યાનમારના સાગાઇંગ પ્રદેશના એક બંદર પર ૨૦ એપ્રિલે દસ ઇંધણ ટેન્કરમાં વિસ્ફોટ થયા અને બળીને રાખ થઈ ગયાં હતાં. વિશ્વભરની રિફાઇનરીઓમાં લાગેલી આગની ઘટનાઓ પછી ઉત્તર અમેરિકન X એકાઉન્ટે દાવો કર્યો હતો કે આ માત્ર એક સંયોગ નથી, પરંતુ તેલ પુરવઠામાં વિક્ષેપ પાડવાની એક રીત છે.
અમેરિકા-ઇઝરાયલ-ઇરાન યુદ્ધમાંથી સૌથી મોટો પાઠ એ છે કે વિશ્વભરના દેશો ક્રુડ ઓઇલ, કુદરતી ગેસ અને પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનો પર કેટલા નિર્ભર છે. અમેરિકા અને ઇઝરાયલના ઇરાન પરના હુમલા બાદ તેહરાને અખાતમાં અનેક અમેરિકન બેઝ પર મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલાઓ કરીને બદલો લીધો અને ઇઝરાયલી નાગરિક સ્થળોને પણ નિશાન બનાવ્યાં હતાં. ઇરાને અખાતના દેશોમાં તેલ રિફાઇનરીઓ પર પણ હુમલો કર્યો હતો. ઈરાનનો ઈરાદો પણ ખનિજ તેલના માળખાનો નાશ કરવાનો જણાય છે. ઇરાને સાંકડા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા તેલ અને ગેસના પરિવહનને પણ અવરોધિત કર્યું છે. વિશ્વના ઊર્જા પુરવઠાનો મોટો ભાગ હોર્મુઝમાંથી પસાર થાય છે. મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા આ સંઘર્ષે તેલ અને ગેસ બજારને ગંભીર અસર કરી છે.
વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમના એજન્ડા ૨૦૩૦ મુજબ ઇ.સ. ૨૦૩૦ સુધીમાં તેઓ સમગ્ર દુનિયાને ખનિજ તેલની ઊર્જાથી મુક્ત કરીને સૌર ઊર્જા અને પવન ઊર્જા જેવી સ્વચ્છ ઊર્જા તરફ લઈ જવા માગે છે. આ સંક્રમણને ઝડપી બનાવવા માટે ગલ્ફમાં યુદ્ધ શરૂ કરવામાં આવ્યું હોય અને વિશ્વભરમાં ફેલાયેલાં ખનિજ તેલનાં મથકોનો નાશ કરવામાં આવતો હોય તે સંભવિત છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
