અમરનાથ યાત્રા હવે માત્ર આસ્થા અને ભક્તિનું કેન્દ્ર નહીં, પરંતુ પર્યાવરણ સંરક્ષણનું પણ એક અનોખું ઉદાહરણ બનવા જઈ રહી છે. જમ્મુ-કાશ્મીર પ્રશાસને આ વર્ષની અમરનાથ યાત્રાને દેશની પ્રથમ “ઝીરો લેન્ડફિલ પિલગ્રિમેજ” બનાવવાનો મહત્વાકાંક્ષી નિર્ણય લીધો છે. એટલે કે યાત્રા દરમિયાન નીકળતા કચરાનો એકપણ ભાગ લેન્ડફિલમાં નહીં મોકલાય, પરંતુ તેનો વૈજ્ઞાનિક રીતે નિકાલ અને પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવશે. આ વર્ષે 3 જુલાઈથી શરૂ થયેલી અને 28 ઓગસ્ટ સુધી ચાલનારી અમરનાથ યાત્રામાં ચાર લાખથી વધુ શ્રદ્ધાળુઓ ભાગ લે તેવી શક્યતા છે. લાખો લોકોની અવરજવર વચ્ચે મોટી માત્રામાં કચરો નીકળવો સ્વાભાવિક છે. જોકે, આ વખતે પ્રશાસને પહેલેથી જ તેની સંપૂર્ણ તૈયારી કરી છે, જેથી યાત્રા સ્વચ્છ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ બની રહે.
પ્રશાસનના અંદાજ મુજબ સમગ્ર યાત્રા દરમિયાન આશરે 700 મેટ્રિક ટન જેટલો કચરો નીકળશે. આ કચરાના યોગ્ય સંચાલન માટે બાલટાલ અને પહેલગામ બંને માર્ગો પર મોટી સંખ્યામાં ડસ્ટબિન મૂકવામાં આવ્યા છે. સાથે જ વિશેષ સફાઈ ટીમો સતત યાત્રા માર્ગ પર તૈનાત કરવામાં આવી છે, જે ઘન અને પ્રવાહી બંને પ્રકારના કચરાનો સંગ્રહ કરીને તેનું વૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રોસેસિંગ કરી રહી છે. આ પહેલ જમ્મુ-કાશ્મીરના ગ્રામીણ સ્વચ્છતા વિભાગ અને સ્વાહા રિસોર્સ મેનેજમેન્ટ દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે. અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, યાત્રાના પ્રથમ દિવસથી જ સફાઈ કર્મચારીઓ સતત કામગીરી કરી રહ્યા છે અને આધુનિક મશીનોની મદદથી કચરાનું પ્રોસેસિંગ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
આ વર્ષે યાત્રામાં પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગને પણ શક્ય તેટલો ઓછો કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. તેના માટે સમગ્ર યાત્રા માર્ગ પર વોટર એટીએમ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે, જેથી યાત્રાળુઓ વારંવાર પ્લાસ્ટિકની પાણીની બોટલો ખરીદવાની જરૂર ન પડે. આ પગલાથી પ્લાસ્ટિક કચરામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાની આશા છે. આ પહેલનો સૌથી અનોખો ભાગ એ છે કે યાત્રામાં ઉપયોગમાં લેવાતા ખચ્ચરોના છાણમાંથી બાયોગેસ બનાવવામાં આવશે. આમ, જે વસ્તુ સામાન્ય રીતે કચરો ગણાય છે, તેનો ઉપયોગ ઊર્જા ઉત્પાદન માટે કરવામાં આવશે. આ પગલું પર્યાવરણ સંરક્ષણની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
બીજી તરફ, અમરનાથ ગુફામાં બનતું કુદરતી હિમ શિવલિંગ આ વર્ષે લગભગ સંપૂર્ણપણે પીગળી ગયું છે. યાત્રા શરૂ થયાના માત્ર થોડા જ દિવસોમાં હવામાનમાં વધેલા તાપમાનની અસર જોવા મળી છે. તેમ છતાં, શ્રદ્ધાળુઓની આસ્થામાં કોઈ ઘટાડો જોવા મળ્યો નથી. યાત્રાના પ્રથમ ચાર દિવસમાં જ આશરે 86 હજારથી વધુ શ્રદ્ધાળુઓએ પવિત્ર ગુફામાં દર્શન કર્યા હતા. ત્યારબાદ આ સંખ્યા સતત વધી રહી છે અને લાખો શ્રદ્ધાળુઓ હજુ પણ દર્શન માટે પહોંચવાના છે. પ્રશાસને રજીસ્ટ્રેશન અંગે પણ ખાસ સૂચના આપી છે. મોટી સંખ્યામાં લોકો નોંધણી વગર યાત્રા માટે પહોંચી રહ્યા હોવાથી પ્રશાસને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે નિર્ધારિત તારીખ સુધીના તમામ રજીસ્ટ્રેશન સ્લોટ ભરાઈ ચૂક્યા છે. તેથી નોંધણી વગર આવેલા યાત્રીઓને ચેકપોસ્ટ પર જ રોકવામાં આવશે અને તેમને આગળ જવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં. અધિકારીઓએ યાત્રાળુઓને અપીલ કરી છે કે તેઓ માત્ર માન્ય રજીસ્ટ્રેશન બાદ જ યાત્રા માટે આવે.
અમરનાથ યાત્રા માટે બે માર્ગ ઉપલબ્ધ છે. પહેલો પરંપરાગત પહેલગામ માર્ગ લગભગ 48 કિલોમીટર લાંબો છે. આ રસ્તો લાંબો હોવા છતાં ચઢાણ પ્રમાણમાં સરળ હોવાથી ઘણા યાત્રાળુઓ તેને પસંદ કરે છે. જ્યારે બીજો બાલટાલ માર્ગ માત્ર 14 કિલોમીટરનો છે, પરંતુ તેમાં ખૂબ જ ઊભું અને મુશ્કેલ ચઢાણ હોવાથી શારીરિક રીતે વધુ પડકારજનક માનવામાં આવે છે. અમરનાથ ગુફામાં બનતું હિમ શિવલિંગ સંપૂર્ણપણે કુદરતી પ્રક્રિયાથી તૈયાર થાય છે. ગુફાની છત પરથી ટપકતું પાણી ઠંડીના કારણે ધીમે-ધીમે જામી જાય છે અને બરફનું શિવલિંગ બને છે. દર વર્ષે હવામાન, તાપમાન અને પાણીની ઉપલબ્ધિ પ્રમાણે તેનો આકાર બદલાતો રહે છે, જે તેની વિશેષતા છે. આ વખતે અમરનાથ યાત્રા માત્ર ધાર્મિક આસ્થા પૂરતી સીમિત નથી રહી, પરંતુ સ્વચ્છતા, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને ટકાઉ વિકાસનો પણ સંદેશ આપી રહી છે. લાખો શ્રદ્ધાળુઓની હાજરી વચ્ચે પણ કચરો લેન્ડફિલમાં ન જાય અને દરેક વસ્તુનો પુનઃઉપયોગ થાય તે માટે કરવામાં આવેલી વ્યવસ્થા દેશની અન્ય મોટી ધાર્મિક યાત્રાઓ માટે પણ પ્રેરણારૂપ બની શકે છે.
