લોનના હપ્તા બાકી હોય તો ફાઈનાન્સ કંપની કે નોન-બેન્કિંગ ફાઇનાન્સ કંપનીને વાહન જપ્ત કરવાનો અધિકાર હોઈ શકે છે, પરંતુ આ માટે કાયદાકીય પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું જરૂરી છે. ફાઈનાન્સર પોતાની મરજી મુજબ અથવા બળજબરીથી વાહન જપ્ત કરી શકે નહીં. ખાસ કરીને નોટિસ આપ્યા વિના અડધી રાતે વાહનનું તાળું તોડી તેને લઈ જવાની કાર્યવાહી કાયદાની પ્રક્રિયા વિરુદ્ધ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આવા જ એક કેસમાં ફાઈનાન્સ કંપનીની કાર્યવાહી પર સવાલ ઉઠાવીને ટ્રક માલિકને રૂ.10 લાખનું વળતર આપવાનો આદેશ કર્યો છે. જસ્ટિસ પી.એસ. નરસિમ્હા અને જસ્ટિસ આલોક અરાધેની બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે લોનની વસૂલાત અથવા ગીરવે રાખેલા વાહનની જપ્તી માટે ફાઈનાન્સરને કાયદાકીય રસ્તો અપનાવવો પડે છે. લોનની રકમ બાકી હોય તે માત્ર કારણથી ફાઈનાન્સ કંપનીને બળજબરીથી વાહન લઈ જવાનો અધિકાર મળી જતો નથી.
કોર્ટે જણાવ્યું કે ફાઈનાન્સર પાસે લોન પર ખરીદાયેલા અથવા ગીરવે રાખેલા વાહનને જપ્ત કરવાનો કરાર આધારિત અધિકાર હોઈ શકે છે, પરંતુ તે અધિકારનો ઉપયોગ કાયદાની મર્યાદામાં રહીને જ કરવો પડે. બળજબરી, છેતરપિંડી અથવા કરારની શરતોનો ભંગ કરીને વાહન જપ્ત કરી શકાય નહીં. આ કેસમાં ટ્રક માલિકે કોમર્શિયલ વાહન ખરીદવા માટે વર્ષ 2019માં ફાઈનાન્સ કંપની પાસેથી લોન લીધી હતી. લોનના બદલામાં ટ્રક ગીરવે રાખવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ જૂન 2021માં તેણે વધુ એક લોન લીધી હતી. સમય જતાં લોનના હપ્તાની ચુકવણીમાં ચૂક થવા લાગી હતી. ચુકવણીમાં ડિફોલ્ટ થયા બાદ ફાઈનાન્સ કંપનીએ વર્ષ 2022માં એક વખત ટ્રક જપ્ત કરી હતી. જોકે, બાદમાં ટ્રક માલિકે કેટલીક રકમ ચૂકવતા વાહન તેને પરત કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ હપ્તાની ચુકવણીમાં ફરી મુશ્કેલી ઊભી થતાં ફાઈનાન્સ કંપની તરફથી નોટિસ પણ આપવામાં આવી હતી.
આ પછી વર્ષ 2023માં અચાનક ટ્રક જપ્ત કરવાની કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. ટ્રક માલિકના જણાવ્યા મુજબ, રાત્રિના સમયે ચાર લોકો આવ્યા હતા અને કોઈ પૂર્વ નોટિસ આપ્યા વિના ટ્રક લઈ ગયા હતા. આ કાર્યવાહી દરમિયાન રાત્રે લગભગ એક વાગ્યે ટ્રકનું સ્ટિયરિંગ લોક તોડી નાખવામાં આવ્યું હતું અને વાહન જપ્ત કરી લેવામાં આવ્યું હતું. ટ્રક માલિકે આ કાર્યવાહી સામે કાનૂની લડત શરૂ કરી હતી. મામલો પહેલા હાઇકોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. જોકે, હાઇકોર્ટે તેની રિટ અરજી ફગાવી દીધી હતી. હાઇકોર્ટે ધ્યાનમાં લીધું હતું કે ટ્રક વેચાઈ ચૂકી હતી, અરજી કરવામાં વિલંબ થયો હતો અને લોનના હપ્તાની ચુકવણીમાં પણ ડિફોલ્ટ થયો હતો.
આ નિર્ણય બાદ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે હાઇકોર્ટના નિર્ણયને રદ કર્યો અને વાહન જપ્ત કરવાની પ્રક્રિયાની રીતને મહત્વપૂર્ણ ગણાવી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે લોનની ચુકવણીમાં ડિફોલ્ટ થયો હોવા છતાં ફાઈનાન્સ કંપની કાયદો પોતાના હાથમાં લઈ શકે નહીં. કોર્ટે ખાસ કરીને રાત્રે તાળું તોડીને વાહન લઈ જવાની કાર્યવાહી પર સવાલ ઉઠાવ્યો હતો. બેન્ચે જણાવ્યું કે આવી રીતે કોઈ વ્યક્તિની મિલકત અથવા તેના રોજગારના સાધન પર બળજબરીથી કબજો કરી શકાય નહીં. ટ્રક માલિક માટે તેનું વાહન માત્ર સંપત્તિ નહોતું, પરંતુ તેની આજીવિકાનું સાધન પણ હતું.
સુપ્રીમ કોર્ટે બંધારણની કલમ 14 અને કલમ 21નો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. કલમ 14 કાયદા સમક્ષ સમાનતા સાથે સંબંધિત છે, જ્યારે કલમ 21 જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકાર સાથે જોડાયેલી છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે વાહન જપ્ત કરવાની પ્રક્રિયા પણ કાયદાની મર્યાદામાં અને યોગ્ય રીતથી થવી જોઈએ. કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે આ નિર્ણયનો અર્થ એવો નથી કે લોન ન ચૂકવનાર વ્યક્તિ પાસેથી વાહન ક્યારેય જપ્ત કરી શકાય નહીં. જો લોનની શરતોનું ઉલ્લંઘન થાય અને વાહન જપ્ત કરવાની કાયદેસર જરૂરિયાત ઊભી થાય તો ફાઈનાન્સર કાયદા મુજબ કાર્યવાહી કરી શકે છે. પરંતુ તેના માટે નક્કી કરાયેલી પ્રક્રિયા, કરારની શરતો અને લાગુ પડતા નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
આ કેસમાં ફાઈનાન્સ કંપની દ્વારા અપનાવવામાં આવેલી પદ્ધતિને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે ટ્રક માલિકને રૂ.10 લાખનું વળતર આપવાનો આદેશ કર્યો છે. આ સાથે કોર્ટે હાઇકોર્ટના અગાઉના આદેશને પણ રદ કર્યો છે. આ ચુકાદો એવા લોકો માટે મહત્વનો બની શકે છે જેઓ વાહન લોન લે છે અને કોઈ કારણસર હપ્તા ભરવામાં મુશ્કેલી અનુભવે છે. લોનના હપ્તા બાકી રહે તો ફાઈનાન્સ કંપની નોટિસ અને કાયદાકીય પ્રક્રિયા દ્વારા વસૂલાતની કાર્યવાહી કરી શકે છે, પરંતુ ગ્રાહકના વાહન પર મનસ્વી રીતે કબજો કરી શકે નહીં.
વાહન જપ્ત કરવાની પ્રક્રિયા અંગે અગાઉ પણ ફાઈનાન્સ કંપનીઓને નિયમોનું પાલન કરવાની સૂચના આપવામાં આવી છે. ગ્રાહક સાથે ગેરવર્તન, ધમકી અથવા બળજબરીનો ઉપયોગ કરીને લોન વસૂલવાની પદ્ધતિને કાયદાકીય પ્રક્રિયાનો વિકલ્પ માનવામાં આવી શકે નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયથી એક બાબત સ્પષ્ટ થઈ છે કે લોનની ચુકવણીમાં ડિફોલ્ટ કરનાર વ્યક્તિની સામે ફાઈનાન્સ કંપની કાયદેસર કાર્યવાહી કરી શકે છે, પરંતુ તે કાર્યવાહી નક્કી કરાયેલી પ્રક્રિયા મુજબ જ હોવી જોઈએ. નોટિસ વિના, અડધી રાતે તાળું તોડીને અથવા બળજબરીથી વાહન લઈ જવાની રીતને કાયદાની યોગ્ય પ્રક્રિયાનો વિકલ્પ બનાવી શકાય નહીં. આ કેસમાં ટ્રક માલિકે હપ્તાની ચુકવણીમાં ડિફોલ્ટ કર્યો હતો તે બાબત કોર્ટ સમક્ષ હતી, તેમ છતાં વાહન જપ્ત કરવાની રીતને કાયદેસર પ્રક્રિયાના ધોરણે અલગથી જોવામાં આવી હતી. એટલે કે લોન બાકી હોવી અને વાહન જપ્ત કરવાની રીત, બંને અલગ મુદ્દા છે. ફાઈનાન્સરને વસૂલાતનો અધિકાર હોય તો પણ તેનો ઉપયોગ કાયદાની મર્યાદામાં રહીને કરવો જરૂરી છે.
