રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે છેલ્લા સાડા ચાર વર્ષથી ચાલી રહેલા યુદ્ધને સમાપ્ત કરવાના પ્રયાસોમાં ફરી એકવાર નવી હલચલ જોવા મળી રહી છે. ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન સાથેની મુલાકાત દરમિયાન યુક્રેન યુદ્ધનો અંત લાવવા માટે સ્પષ્ટ અપીલ કર્યા બાદ હવે અમેરિકાએ પણ શાંતિ પ્રક્રિયાને આગળ વધારવા માટે સક્રિયતા વધારી છે. યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ વોલોદિમિર ઝેલેન્સ્કીએ જણાવ્યું છે કે અમેરિકાના વાટાઘાટકારો આગામી દિવસોમાં યુક્રેન અને રશિયા બંનેની મુલાકાત લઈ શકે છે. આ મુલાકાતો દરમિયાન યુદ્ધ સમાપ્ત કરવા અને સંભવિત શાંતિ સમજૂતી માટેના રસ્તા શોધવામાં આવશે.
PM મોદીની પુતિન સાથે મહત્વપૂર્ણ વાતચીત
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમની શરૂઆત તાજેતરમાં કિર્ગિસ્તાનની રાજધાની બિશ્કેકમાં યોજાયેલા શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન એટલે કે SCO સમિટ દરમિયાન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન વચ્ચે થયેલી દ્વિપક્ષીય મુલાકાતથી થઈ હતી. બેઠક દરમિયાન PM મોદીએ રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધના માનવીય પ્રભાવ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો હતો કે સતત ચાલતું યુદ્ધ માનવતાને પાછળ ધકેલી રહ્યું છે અને હવે વિશ્વએ ‘ક્યારેય ન સમાપ્ત થનારા યુદ્ધ’માંથી બહાર આવીને યુદ્ધને સમાપ્ત કરવાની દિશામાં આગળ વધવું જોઈએ. મોદીએ એ પણ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કોઈપણ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ યુદ્ધના મેદાનમાં નહીં પરંતુ વાતચીત અને કૂટનીતિ દ્વારા જ મળી શકે છે. ભારતે શાંતિપૂર્ણ અને રાજદ્વારી ઉકેલ માટે પોતાના સમર્થનની વાત પણ પુનરાવર્તિત કરી હતી.
PM મોદીની અપીલ બાદ પુતિનનું શું વલણ?
PM મોદીની અપીલ બાદ રશિયન રાષ્ટ્રપતિ પુતિને પણ યુદ્ધ અને શાંતિ પ્રક્રિયા અંગે પોતાનું વલણ જાહેર કર્યું હતું. પુતિને જણાવ્યું હતું કે રશિયા યુદ્ધને સમાપ્ત કરવા અને માત્ર કામચલાઉ યુદ્ધવિરામ નહીં પરંતુ સ્થાયી શાંતિ સ્થાપિત કરવા માટે વાતચીત કરવા તૈયાર છે. મોસ્કો એવા તમામ પક્ષો સાથે ચર્ચા કરવા માટે તૈયાર હોવાનું પણ તેમણે જણાવ્યું હતું, જે શાંતિ પ્રક્રિયામાં યોગદાન આપી શકે છે. જોકે, રશિયા તરફથી એ પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે કોઈપણ અંતિમ સમજૂતીમાં રશિયાના મૂળભૂત અને વ્યૂહાત્મક હિતોને ધ્યાનમાં લેવા પડશે. એટલે કે શાંતિની દિશામાં સંકેતો મળ્યા હોવા છતાં બંને દેશો વચ્ચેના મૂળ મુદ્દાઓ હજુ પણ પડકારરૂપ છે.
હવે અમેરિકા પણ મેદાનમાં
રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે શાંતિ માટે અમેરિકાની ભૂમિકા ફરી મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે. યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ ઝેલેન્સ્કીએ જણાવ્યું છે કે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિના પ્રતિનિધિઓની યુક્રેન અને રશિયા બંનેમાં મુલાકાત માટે પ્રારંભિક તારીખો નક્કી થઈ ગઈ છે. અમેરિકન પ્રતિનિધિમંડળ કિવ અને મોસ્કો બંને સ્થળે સંબંધિત પક્ષો સાથે ચર્ચા કરશે. ઝેલેન્સ્કીએ આ મુલાકાતોને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાવી છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ આગામી દિવસોમાં થનારી આ બેઠકો દ્વારા શાંતિ પ્રક્રિયાની દિશા અંગે વધુ સ્પષ્ટતા મળી શકે છે.
ટ્રમ્પ પણ પુતિન સાથે ફરી બેઠક માટે તૈયાર
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પણ રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધના અંત માટે ફરીથી ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક યોજવાની તૈયારી દર્શાવી છે. ટ્રમ્પે જણાવ્યું છે કે જ્યારે તેમને લાગે કે શાંતિ સમજૂતી માટે યોગ્ય સમય આવી ગયો છે ત્યારે તેઓ પુતિન સાથે ફરી શિખર બેઠક કરવા ઇચ્છે છે. જોકે, અમેરિકી પક્ષ તરફથી પણ સંકેત છે કે આ પ્રકારની બેઠક ત્યારે જ વધુ અસરકારક બની શકે જ્યારે રશિયા અને યુક્રેન બંને વાસ્તવિક શાંતિ પ્રક્રિયા તરફ આગળ વધવા તૈયાર હોય.
યુદ્ધ વચ્ચે પણ હુમલા ચાલુ
શાંતિના પ્રયાસો વચ્ચે રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે સૈન્ય અથડામણ સંપૂર્ણપણે અટકી નથી. તાજેતરના દિવસોમાં બંને તરફથી હવાઈ અને ડ્રોન હુમલાની ઘટનાઓ સામે આવી છે. યુક્રેન તરફથી રશિયન વિસ્તારોમાં ડ્રોન હુમલાઓમાં વધારો થયો છે, જ્યારે રશિયા તરફથી પણ યુક્રેનના વિવિધ વિસ્તારો અને કિવ સહિતના સ્થળો પર મિસાઈલ તથા ડ્રોન હુમલાઓ કરવામાં આવ્યા છે. આ સ્થિતિ શાંતિ પ્રક્રિયા માટે મોટો પડકાર છે, કારણ કે એક તરફ રાજદ્વારી સ્તરે ચર્ચા માટેના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે અને બીજી તરફ યુદ્ધના મેદાનમાં તણાવ યથાવત્ છે.
ભારતની ભૂમિકા પણ બની રહી છે મહત્વપૂર્ણ
રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષમાં ભારત સતત વાતચીત અને કૂટનીતિ દ્વારા ઉકેલની હિમાયત કરતું રહ્યું છે. PM મોદીએ અગાઉ પણ યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ ઝેલેન્સ્કી સાથે વાતચીત દરમિયાન યુદ્ધનો ઉકેલ કૂટનીતિ અને સંવાદ દ્વારા લાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. હવે વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરની યુક્રેન મુલાકાતે પણ ભારતના શાંતિ સંદેશને વધુ મજબૂત બનાવ્યો છે. કિવમાં જયશંકરે યુક્રેનના નેતૃત્વ સાથે યુદ્ધનો અંત લાવવા અને શાંતિ સ્થાપિત કરવા અંગે ચર્ચા કરી હતી. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે યુદ્ધનો ઉકેલ યુદ્ધના મેદાનમાંથી નહીં પરંતુ વાતચીત અને કૂટનીતિમાંથી જ આવશે.
રશિયન તેલના મુદ્દે ભારતનું સ્પષ્ટ વલણ
યુક્રેન પ્રવાસ દરમિયાન જયશંકરે રશિયા પાસેથી ભારત દ્વારા કરવામાં આવતી કાચા તેલની ખરીદી અંગે પણ સ્પષ્ટતા કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે કોઈ દેશ રશિયા પાસેથી તેલ, મિનરલ અથવા મેટલ ખરીદે છે કે નહીં, માત્ર તેના આધારે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધનો ઉકેલ આવી શકતો નથી. ભારતનું મુખ્ય ધ્યાન યુદ્ધનો અંત લાવવા માટે સંવાદ અને કૂટનીતિ પર છે. ભારતે વારંવાર કહ્યું છે કે યુદ્ધનો ઉકેલ પ્રતિબંધો અથવા માત્ર આર્થિક દબાણથી નહીં, પરંતુ સંબંધિત પક્ષો વચ્ચે સીધી વાતચીતથી શોધવો જોઈએ.
શાંતિ માટે હવે આગળ શું?
હાલમાં સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે અમેરિકાના પ્રતિનિધિઓ મોસ્કો અને કિવ બંનેની મુલાકાત લેવાના છે. એક તરફ પુતિન સ્થાયી શાંતિ માટે વાતચીતની તૈયારી દર્શાવી રહ્યા છે, જ્યારે બીજી તરફ ઝેલેન્સ્કી અમેરિકન વાટાઘાટકારોની મુલાકાતને મહત્વપૂર્ણ ગણાવી રહ્યા છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ભારત પણ પોતાની રાજદ્વારી ભૂમિકા દ્વારા શાંતિ માટેનો સંદેશ આગળ ધપાવી રહ્યું છે. જોકે, યુદ્ધવિરામ, પ્રદેશોના મુદ્દા, સુરક્ષા અને બંને દેશોની રાજકીય સ્થિતિ જેવા અનેક જટિલ પ્રશ્નો હજુ ઉકેલવાના બાકી છે. તેથી હાલની સ્થિતિને શાંતિ સમજૂતી તરફનું અંતિમ પગલું ગણવું વહેલું છે, પરંતુ લાંબા સમય બાદ ફરી એકવાર અમેરિકા, રશિયા, યુક્રેન અને ભારત સહિતના મહત્વપૂર્ણ દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી સ્તરે સક્રિયતા વધતી જોવા મળી રહી છે.
PM મોદીની પુતિન સાથેની તાજેતરની વાતચીત અને યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાની અપીલ બાદ રશિયા-યુક્રેન શાંતિ પ્રક્રિયામાં નવી હલચલ જોવા મળી છે. પુતિને સ્થાયી શાંતિ માટે વાતચીતની તૈયારી દર્શાવી છે અને હવે અમેરિકન પ્રતિનિધિઓ મોસ્કો તથા કિવમાં ચર્ચા કરવા જઈ રહ્યા છે. જો આ બેઠકોમાંથી બંને પક્ષોને સ્વીકાર્ય કોઈ માર્ગ બહાર આવે, તો સાડા ચાર વર્ષથી ચાલી રહેલા યુદ્ધને સમાપ્ત કરવાની દિશામાં આ એક મહત્વપૂર્ણ શરૂઆત સાબિત થઈ શકે છે.
