ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંગઠન એટલે કે ISROએ અંતરિક્ષ ક્ષેત્રે વધુ એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. ISROએ શ્રીહરિકોટા સ્થિત સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટરના બીજા લોન્ચ પેડ પરથી GSLV-F17 રોકેટ દ્વારા EOS-05 સેટેલાઇટને સફળતાપૂર્વક અંતરિક્ષમાં મોકલ્યો છે. EOS-05ને GISAT-1A તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ સેટેલાઇટનું વજન આશરે 2,367 કિલોગ્રામ છે અને તેનું મુખ્ય કામ અંતરિક્ષમાંથી પૃથ્વીની સતત તસવીરો તથા મહત્વપૂર્ણ ડેટા એકત્રિત કરવાનું છે. આ મિશન ખાસ એટલા માટે મહત્વનું છે કે સેટેલાઇટ લગભગ 36 હજાર કિલોમીટર ઊંચાઈ પર જિયોસિંક્રોનસ ઓર્બિટમાંથી ભારતના વિશાળ વિસ્તાર પર સતત નજર રાખશે.
સવારે 2:55 વાગ્યે થયું પ્રક્ષેપણ
EOS-05નું પ્રક્ષેપણ 4 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ સવારે 2:55 વાગ્યે કરવામાં આવ્યું હતું. આ GSLV રોકેટની 19મી ફ્લાઇટ છે અને આ મિશનમાં અત્યાર સુધીના સૌથી ભારે પેલોડમાંથી એકને અંતરિક્ષમાં મોકલવામાં આવ્યો છે. લગભગ આઠ મહિનાના અંતરાલ બાદ ISROનું આ મિશન અંતરિક્ષ ક્ષેત્રે તેની મહત્વપૂર્ણ વાપસી તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. GSLV-F17 ત્રણ તબક્કાવાળું રોકેટ છે, જેની ઊંચાઈ લગભગ 51.7 મીટર અને લિફ્ટ-ઓફ સમયે વજન આશરે 420.5 ટન હતું. રોકેટે સેટેલાઇટને સૌપ્રથમ સબ-જિયોસિંક્રોનસ ટ્રાન્સફર ઓર્બિટમાં પહોંચાડ્યો, જ્યાંથી સેટેલાઇટ પોતાની નિર્ધારિત કક્ષામાં પહોંચશે.
શું છે EOS-05ની ખાસિયત?
EOS-05 ભારતનો એવો મહત્વપૂર્ણ અર્થ ઓબ્ઝર્વેશન સેટેલાઇટ છે, જે જિયોસિંક્રોનસ ઓર્બિટમાંથી પૃથ્વીની તસવીરો મેળવી શકે છે. સામાન્ય રિમોટ સેન્સિંગ સેટેલાઇટ પૃથ્વીની નીચલી કક્ષામાં ફરતા હોવાથી કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારની તસવીર લેવા માટે ઘણીવાર દિવસો લાગી શકે છે.તેની સરખામણીમાં EOS-05 લગભગ 36 હજાર કિલોમીટર ઊંચાઈ પરથી ભારતીય ઉપખંડના મોટા વિસ્તાર પર વારંવાર નજર રાખી શકશે. સમગ્ર ભારતીય ભૂભાગની તસવીર આશરે દર 30 મિનિટે મેળવી શકાય છે, જ્યારે કેટલાક મહત્વપૂર્ણ વિસ્તારો માટે આ સમયગાળો માત્ર પાંચ મિનિટ સુધી ઘટાડી શકાય છે.
700 મિલીમીટર ટેલિસ્કોપથી મળશે મહત્વપૂર્ણ ડેટા
EOS-05માં આશરે 700 મિલીમીટરનું ટેલિસ્કોપ લગાવવામાં આવ્યું છે. આ સાધન વિઝિબલ, નિયર-ઇન્ફ્રારેડ અને શોર્ટ-વેવ ઇન્ફ્રારેડ બેન્ડમાં ડેટા એકત્રિત કરી શકશે. આ ક્ષમતાને કારણે સેટેલાઇટ માત્ર સામાન્ય તસવીરો જ નહીં, પરંતુ જમીન, વનસ્પતિ અને પર્યાવરણ સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ માહિતી પણ મેળવવામાં મદદ કરશે. મોટા વિસ્તારની વારંવાર તસવીરો ઉપલબ્ધ થવાથી વૈજ્ઞાનિકો, સંશોધકો અને નીતિ-નિર્માતાઓને જમીન પર થઈ રહેલા ફેરફારોને વધુ ઝડપથી સમજવામાં મદદ મળશે.
દુશ્મનની હિલચાલ પર પણ રહેશે નજર
EOS-05ને માત્ર સૈન્ય સેટેલાઇટ તરીકે ઓળખાવવું યોગ્ય નથી, પરંતુ તેની વારંવાર મોટા વિસ્તારની તસવીરો લેવાની ક્ષમતા રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે ચોક્કસપણે ઉપયોગી બની શકે છે. સરહદી વિસ્તારો, દરિયાઈ વિસ્તાર અને અન્ય સંવેદનશીલ સ્થળોએ થતા ફેરફારો પર નજર રાખવા માટે સેટેલાઇટમાંથી મળતો ડેટા સુરક્ષા એજન્સીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે. જોકે, કોઈપણ સૈન્ય નિર્ણય માત્ર એક સેટેલાઇટની માહિતીના આધારે લેવામાં આવતો નથી; ડ્રોન, રડાર અને જમીન પરથી મળતી અન્ય માહિતી સાથે સેટેલાઇટ ડેટાનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે.
પૂર, વાવાઝોડું અને જંગલની આગમાં પણ મદદરૂપ
EOS-05નો સૌથી મોટો ફાયદો આપત્તિ વ્યવસ્થાપનમાં જોવા મળી શકે છે. પૂર, ચક્રવાત અને જંગલની આગ જેવી કુદરતી આપત્તિઓ દરમિયાન અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોની ઝડપથી તસવીરો મેળવી શકાય છે. પૂરનું પાણી કેટલા વિસ્તારમાં ફેલાયું છે અથવા જંગલની આગ કઈ દિશામાં આગળ વધી રહી છે તેની માહિતી સેટેલાઇટ ડેટા દ્વારા મેળવી શકાય છે. આ માહિતી બચાવ અને રાહત કામગીરીનું આયોજન કરવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
ખેડૂતો માટે પણ ઉપયોગી બનશે
આ સેટેલાઇટનો ઉપયોગ માત્ર સુરક્ષા અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન પૂરતો મર્યાદિત નથી. ખેતી ક્ષેત્રે પણ EOS-05 મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. સેટેલાઇટ દ્વારા પાકની સ્થિતિ, જમીનમાં રહેલી ભેજ અને વનસ્પતિના સ્વાસ્થ્યનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ મળશે. તેના આધારે ખેતી સંબંધિત આયોજન અને જમીનના ઉપયોગ અંગે વધુ સચોટ માહિતી મેળવી શકાય છે. પર્યાવરણમાં થતા ફેરફારો અને જંગલ વિસ્તારમાં પરિવર્તન પર નજર રાખવા માટે પણ આ ડેટા ઉપયોગી બની શકે છે.
2021ની નિષ્ફળતા બાદ મહત્વપૂર્ણ વાપસી
EOS-05 મિશનનું એક મહત્વનું પાસું એ પણ છે કે તે 2021ની એક નિષ્ફળતાની ક્ષમતાને ફરી હાંસલ કરવાનો પ્રયાસ છે. 2021માં GSLV-F10 મિશન દરમિયાન GISAT-1 એટલે કે EOS-03 સેટેલાઇટ ક્રાયોજેનિક સ્ટેજમાં આવેલી સમસ્યાને કારણે નિર્ધારિત કક્ષામાં પહોંચી શક્યો નહોતો. હવે EOS-05 સાથે ISROએ જિયોસિંક્રોનસ ઇમેજિંગની આ ક્ષમતાને ફરી મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
કેમ કહેવાય છે ‘નૉટી બોય’?
GSLV રોકેટને તેની અગાઉની કેટલીક નિષ્ફળતાઓને કારણે અનૌપચારિક રીતે ‘નૉટી બોય’ કહેવામાં આવે છે. પરંતુ EOS-05નું સફળ પ્રક્ષેપણ આ રોકેટ પરિવાર અને ISRO માટે મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ છે. જિયોસિંક્રોનસ ઇમેજિંગની ક્ષમતા ભારતને અંતરિક્ષમાંથી પૃથ્વી પર સતત નજર રાખવાનું વધુ શક્તિશાળી સાધન આપે છે. આ મિશનથી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, ખેતી, પર્યાવરણ અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન સહિત અનેક ક્ષેત્રોને લાભ મળવાની આશા છે.
EOS-05 માત્ર એક અર્થ ઓબ્ઝર્વેશન સેટેલાઇટ નથી, પરંતુ ભારતની અંતરિક્ષ આધારિત દેખરેખ અને પૃથ્વી અવલોકન ક્ષમતામાં એક મહત્વપૂર્ણ ઉમેરો છે. 36 હજાર કિલોમીટર ઉપરથી વારંવાર તસવીરો મેળવવાની તેની ક્ષમતા ભારતને સરહદથી લઈને ખેતી અને કુદરતી આપત્તિઓ સુધી વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ઝડપી અને સચોટ માહિતી પૂરી પાડવામાં મદદ કરશે. ISROનું આ મિશન ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ની અંતરિક્ષ ક્ષેત્રે વધતી ક્ષમતાનું પણ મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ બની રહ્યું છે.
