ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા પ્રવાસી ભારતીયો (NRI) પાસેથી વિદેશી મુદ્રા એકત્ર કરવા માટે શરૂ કરવામાં આવેલી ખાસ યોજના અપેક્ષા કરતાં પણ વધુ સફળ સાબિત થઈ છે. 31 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં ફોરેન કરન્સી નોન-રેસિડેન્ટ બેન્ક એટલે કે FCNR(B) ડિપોઝિટ મારફતે ભારતમાં 100 બિલિયન ડૉલરથી વધુની રકમ આવી ગઈ હતી. ડૉલરના ઝડપી ઈનફ્લોને ધ્યાનમાં રાખીને RBIએ આ યોજના હેઠળ આપવામાં આવેલી સ્પેશિયલ સ્વેપ ફેસિલિટીની વિન્ડો નક્કી સમય કરતાં લગભગ એક મહિનો વહેલી બંધ કરી દીધી હતી. NRI પાસેથી આવેલા આ જંગી ડૉલર ઈનફ્લોની અસર ભારતના વિદેશી મુદ્રા ભંડાર પર પણ જોવા મળી છે. 21 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં દેશનું ફોરેક્સ રિઝર્વ વધીને 729.3 બિલિયન ડૉલરના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગયું હતું. ખાસ વાત એ છે કે 24 જુલાઈએ ભારતનું ફોરેક્સ રિઝર્વ લગભગ 682 બિલિયન ડૉલર હતું. એટલે કે માત્ર થોડા જ અઠવાડિયામાં તેમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
RBIએ આ પગલું એવા સમયે લીધું હતું જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે અનિશ્ચિતતા વધી રહી હતી. મિડલ ઈસ્ટમાં યુદ્ધની સ્થિતિ અને ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતોમાં વધઘટને કારણે ભારતના બાહ્ય ક્ષેત્ર અને રૂપિયા પર દબાણ વધ્યું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન દેશના ફોરેક્સ રિઝર્વમાં પણ મોટો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. રિપોર્ટ મુજબ, ફેબ્રુઆરીમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ ભારતના વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં લગભગ 46 બિલિયન ડૉલરનો ઘટાડો થયો હતો. 24 જુલાઈ સુધીમાં તે ઘટીને લગભગ 682 બિલિયન ડૉલર થઈ ગયું હતું. બીજી તરફ અમેરિકી ડૉલર સામે રૂપિયો પણ લગભગ 6 ટકા નબળો પડ્યો હતો.
આ સ્થિતિમાં RBIએ NRI પાસેથી વિદેશી મુદ્રા ભારતમાં લાવવાનું વધુ આકર્ષક બનાવવા માટે FCNR(B) ડિપોઝિટને પ્રોત્સાહન આપવાની વ્યૂહરચના અપનાવી. FCNR(B) ખાતું NRI માટે ફિક્સ્ડ ટર્મ ડિપોઝિટનું એક માધ્યમ છે. તેમાં NRI પોતાની વિદેશી કમાણી ભારતીય રૂપિયામાં બદલ્યા વગર સીધી વિદેશી મુદ્રામાં જમા કરી શકે છે. આ ખાતામાં જમા કરાયેલી મૂળ રકમ અને તેના પર મળતું વ્યાજ પણ વિદેશી મુદ્રામાં જ પરત મળે છે. તેથી NRIને રૂપિયાના મૂલ્યમાં થતી વધઘટનું જોખમ રહેતું નથી.
FCNR(B) ડિપોઝિટ મારફતે ભારતમાં આવતો ડૉલર અગાઉ નબળો પડ્યો હતો. નાણાકીય વર્ષ 2024-25 દરમિયાન આ માધ્યમથી 7 બિલિયન ડૉલરથી વધુની રકમ ભારતમાં આવી હતી. જોકે FY26માં આ ઈનફ્લો ઘટીને માત્ર 946 મિલિયન ડૉલર રહ્યો હતો. આ સ્થિતિને બદલવા માટે RBIએ જૂન 2026માં ખાસ સ્વેપ ફેસિલિટી જાહેર કરી હતી. આ સુવિધા હેઠળ ત્રણથી પાંચ વર્ષની મુદતવાળી નવી FCNR(B) ડિપોઝિટ માટે બેન્કોને રાહત દરે સ્વેપ સુવિધા આપવામાં આવી હતી. આ વ્યવસ્થામાં હેજિંગનો ખર્ચ RBI દ્વારા ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. તેનો મુખ્ય હેતુ NRI માટે ભારતમાં પોતાની વિદેશી મુદ્રા જમા કરાવવાનું વધુ આકર્ષક બનાવવાનો અને દેશના વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં વધારો કરવાનો હતો.
RBIના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ શરૂઆતમાં આ યોજના મારફતે આશરે 80 બિલિયન ડૉલરનો ઈનફ્લો થવાની અપેક્ષા રાખી હતી. જોકે વાસ્તવિક ઈનફ્લો તેમની અપેક્ષા કરતાં ઘણો વધારે રહ્યો. ઓગસ્ટની શરૂઆત સુધીમાં જ લગભગ 40.8 બિલિયન ડૉલર ભારતમાં આવી ચૂક્યા હતા. ત્યારબાદ 31 ઓગસ્ટ સુધીમાં FCNR(B) મારફતે આવનારી રકમ 100 બિલિયન ડૉલરના આંકડાને પાર કરી ગઈ. ઝડપથી વધી રહેલા ઈનફ્લોને જોતા RBIએ 30 સપ્ટેમ્બર 2026ની મૂળ ડેડલાઈન સુધી રાહ જોઈ નહીં અને લગભગ એક મહિનો વહેલો સ્પેશિયલ સ્વેપ ફેસિલિટીની વિન્ડો બંધ કરી દીધી. આ નિર્ણયથી સ્પષ્ટ થાય છે કે યોજનાને NRI તરફથી અપેક્ષા કરતાં ઘણો સારો પ્રતિસાદ મળ્યો હતો.
ફોરેક્સ રિઝર્વમાં થયેલા વધારાથી ભારતની બાહ્ય આર્થિક સ્થિતિને પણ મજબૂતી મળી છે. લગભગ 729.3 બિલિયન ડૉલરનું વિદેશી મુદ્રા ભંડાર ભારતને કરંટ એકાઉન્ટ ડેફિસિટને પહોંચી વળવામાં મદદ કરી શકે છે. સાથે જ વૈશ્વિક સ્તરે કોઈ મોટો આર્થિક કે ભૌગોલિક રાજકીય આંચકો આવે ત્યારે પણ આ ભંડાર દેશને જરૂરી સુરક્ષા આપી શકે છે. રૂપિયાને પણ આ ડૉલર ઈનફ્લોથી ટેકો મળ્યો છે. રિપોર્ટ મુજબ 1 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ રૂપિયો 0.4 ટકા મજબૂત થઈને 94.7988 પ્રતિ ડૉલરના સ્તરે પહોંચ્યો હતો. 1 જુલાઈ બાદ આ રૂપિયાનું સૌથી મજબૂત સ્તર હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન RBIએ ઓનશોર અને ઓફશોર બંને બજારોમાં ડૉલરની વેચવાલી કરીને રૂપિયાને સ્થિર રાખવાના પ્રયાસો પણ કર્યા હતા.
જોકે NRI પાસેથી વિદેશી મુદ્રા એકત્ર કરવાની RBIની વ્યૂહરચના નવી નથી. ભારત જ્યારે મુશ્કેલ આર્થિક પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થયું છે ત્યારે અગાઉ પણ NRIના વિદેશી મુદ્રા સંસાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. 1991ના બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટ્સ સંકટ દરમિયાન પણ પ્રવાસી ભારતીયો પાસેથી વિદેશી મુદ્રા એકત્ર કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 2013માં રૂપિયાના મૂલ્ય પર ભારે દબાણ આવ્યું ત્યારે પણ આશરે 34 બિલિયન ડૉલર એકત્ર કરવામાં આવ્યા હતા. હાલમાં FCNR(B) ડિપોઝિટ મારફતે 100 બિલિયન ડૉલરથી વધુનો ઈનફ્લો થયો છે, જે દર્શાવે છે કે સંકટના સમયમાં NRI ડિપોઝિટ ભારત માટે વિદેશી મુદ્રા મેળવવાનું મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની શકે છે. ફોરેક્સ રિઝર્વમાં થયેલા વધારાથી દેશની બાહ્ય આર્થિક સ્થિતિને મજબૂતી મળી છે અને વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા વચ્ચે રૂપિયાને પણ થોડો આધાર મળ્યો છે.
