સિંધુ જળ સંધિ પર ભારત સાથે વધતા તણાવ વચ્ચે પાકિસ્તાનનો નવો દાવો, ‘સિંધુ સંસ્કૃતિના અસલી વારસદાર અમે જ’; શું પાણીની લડાઈમાં ઇતિહાસનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે ઇસ્લામાબાદ?
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સિંધુ જળ સંધિ (Indus Waters Treaty)ને લઈને તણાવ સતત વધી રહ્યો છે. આ દરમિયાન પાકિસ્તાને એક નવો દાવ ખેલ્યો છે. વર્ષો સુધી પોતાના ઇતિહાસની શરૂઆત 712 ઈસવીમાં મહંમદ બિન કાસિમ દ્વારા સિંધ પર કરાયેલા આક્રમણથી ગણાવતું પાકિસ્તાન હવે અચાનક 5,000 વર્ષ જૂની સિંધુ ખીણ સભ્યતા, હડપ્પા અને મોહેંજો-દડોને પોતાની ઓળખનો મુખ્ય ભાગ ગણાવવા લાગ્યું છે. વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આ પરિવર્તન માત્ર સાંસ્કૃતિક નહીં પરંતુ રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક છે, જેનો સીધો સંબંધ ભારત સાથે ચાલી રહેલા પાણીના વિવાદ સાથે છે.
મોહેંજો-દડોમાં ફરી શરૂ થઈ ખોદકામની કામગીરી
પાકિસ્તાનમાં આવેલા વિશ્વવિખ્યાત પુરાતત્વ સ્થળ મોહેંજો-દડોમાં લાંબા સમય બાદ ફરીથી ખોદકામ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. 1965માં અમેરિકન પુરાતત્વવિદ જ્યોર્જ ડેલ્સ દ્વારા કરવામાં આવેલા અભ્યાસ બાદ આ વિસ્તાર મોટા ભાગે અસ્પર્શિત રહ્યો હતો. પરંતુ જૂન 2025થી અહીં નવા તબક્કાનું ખોદકામ શરૂ થયું. ખાસ વાત એ છે કે આ પ્રક્રિયા ભારત દ્વારા ‘ઓપરેશન સિંદૂર’ અને સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત કરવા જેવા પગલાં લીધા બાદ શરૂ થઈ હતી.વિશ્લેષકો માને છે કે પાકિસ્તાન હવે પોતાની પ્રાચીન સંસ્કૃતિને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર આગળ ધપાવીને પાણીના વિવાદમાં નૈતિક અને ઐતિહાસિક આધાર મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
બિલાવલ ભુટ્ટોનો દાવો: “સિંધુના અસલી રક્ષક અમે”
ભારત દ્વારા સિંધુ જળ સંધિ સ્થગિત કરાયા બાદ પાકિસ્તાનના પૂર્વ વિદેશ મંત્રી અને PPP નેતા Bilawal Bhutto Zardariએ એક વિવાદાસ્પદ નિવેદન આપ્યું હતું. તેમણે દાવો કર્યો કે પાકિસ્તાન સિંધુ નદીનો “અસલી રક્ષક” છે, કારણ કે મોહેંજો-દડો અને સિંધુ ખીણ સભ્યતાના મોટા ભાગના સ્થળો આજના પાકિસ્તાનમાં આવેલા છે. તેથી નદી પર ઐતિહાસિક રીતે પાકિસ્તાનનો વિશેષ અધિકાર છે.બિલાવલના આ નિવેદન બાદ પાકિસ્તાનના રાજકીય વર્તુળોમાં સિંધુ સભ્યતા અને પ્રાચીન વારસાને લઈને ચર્ચા તેજ બની ગઈ. પાકિસ્તાનના અનેક નેતાઓ હવે સિંધુ ખીણ સભ્યતાને દેશની ઓળખ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
શું પાકિસ્તાન પોતાની જૂની ઓળખ બદલી રહ્યું છે?
દાયકાઓ સુધી પાકિસ્તાનમાં શૈક્ષણિક પુસ્તકો અને સત્તાવાર ઇતિહાસમાં મહંમદ બિન કાસિમના આગમનને રાષ્ટ્રની શરૂઆત તરીકે રજૂ કરવામાં આવતો હતો. પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ બદલાતી દેખાઈ રહી છે. તક્ષશિલા, ગાંધાર, મોહેંજો-દડો અને મેહરગઢ જેવી ઇસ્લામ-પૂર્વ સંસ્કૃતિઓને પાકિસ્તાનના સાંસ્કૃતિક વારસાના ભાગ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી રહી છે.
સરકાર પ્રાયોજિત ડોક્યુમેન્ટરી, સેમિનાર, હેરિટેજ પ્રોજેક્ટ્સ અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમોમાં પણ સિંધુ ખીણ સભ્યતાનો ઉલ્લેખ વધ્યો છે. તક્ષશિલાને વૈશ્વિક જ્ઞાન કેન્દ્ર તરીકે રજૂ કરવામાં આવી રહ્યું છે અને બૌદ્ધ વારસાને પણ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે.
પાણીના વિવાદમાં ઇતિહાસનો ઉપયોગ?
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે પાકિસ્તાનનું આ નવું વલણ માત્ર સાંસ્કૃતિક ગૌરવ પૂરતું મર્યાદિત નથી. સિંધુ જળ સંધિ પર ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ચાલી રહેલા વિવાદમાં પાકિસ્તાન હવે ઐતિહાસિક અને ભાવનાત્મક દલીલો ઉમેરી રહ્યું છે.
પાકિસ્તાનનો દાવો છે કે સિંધુ નદી અને તેની સાથે જોડાયેલી સભ્યતાનો મોટો ભાગ તેના વિસ્તારમાં આવેલો છે, તેથી નદીના પાણી પર તેનો ઐતિહાસિક અધિકાર વધુ મજબૂત બને છે. પરંતુ ઘણા ઇતિહાસકારો અને જળ નિષ્ણાતો આ દલીલને નકારી રહ્યા છે.
હડપ્પાના મોટા ભાગના સ્થળો ભારતમાં
પુરાતત્વીય સંશોધન દર્શાવે છે કે સિંધુ ખીણ સભ્યતાના જાણીતા સ્થળો માત્ર પાકિસ્તાનમાં જ નથી. હડપ્પા સંસ્કૃતિના અનેક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રો ભારતના ગુજરાત, રાજસ્થાન, હરિયાણા અને પંજાબમાં પણ આવેલા છે. ખાસ કરીને Dholavira અને Lothal વિશ્વપ્રસિદ્ધ પુરાતત્વ સ્થળો છે. સંશોધકોના મતે સમગ્ર સભ્યતાનો ભૂગોળીય વિસ્તાર આજના ભારતના ક્ષેત્રમાં વધુ વ્યાપક હતો.આથી માત્ર મોહેંજો-દડો અથવા હડપ્પાના આધારે પાણી પર માલિકીનો દાવો કરવો વૈજ્ઞાનિક કે કાનૂની રીતે યોગ્ય નથી.
‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ પર પણ દાવો
તાજેતરમાં પાકિસ્તાને મોહેંજો-દડોમાંથી મળેલી પ્રસિદ્ધ કાંસ્ય પ્રતિમા ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ પર પણ દાવો કર્યો હતો. આ પ્રતિમા હાલમાં ભારતના રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયમાં છે. પાકિસ્તાનનું કહેવું છે કે આ તેની સાંસ્કૃતિક ધરોહર છે અને તેને પરત આપવી જોઈએ. જોકે ભારતે આ માંગ સ્વીકારી નથી.આ વિવાદ પણ દર્શાવે છે કે પાકિસ્તાન હવે સિંધુ ખીણ સભ્યતાને પોતાની રાષ્ટ્રીય ઓળખ સાથે વધુ મજબૂતીથી જોડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
ભારત સામે પાકિસ્તાનની આક્રમક ભાષા
સિંધુ જળ સંધિ મુદ્દે પાકિસ્તાનના નેતાઓએ છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયામાં અનેક ઉગ્ર નિવેદનો આપ્યા છે. પાકિસ્તાનના રક્ષા મંત્રી Khawaja Asifએ ચેતવણી આપી હતી કે જો ભારત પાણી રોકશે તો તેને યુદ્ધ સમાન માનવામાં આવશે. પાકિસ્તાનના અન્ય નેતાઓએ પણ ભારત પર પાણીનો “હથિયાર” તરીકે ઉપયોગ કરવાનો આરોપ મૂક્યો છે.ભારતનું કહેવું છે કે સિંધુ જળ સંધિની સમીક્ષા સમયની જરૂરિયાત છે અને બદલાતી જળવાયુ પરિસ્થિતિ, વસ્તી વૃદ્ધિ અને વિકાસલક્ષી જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં લેવી આવશ્યક છે.
શું ઇતિહાસથી નક્કી થશે પાણીનો અધિકાર?
જળ નિષ્ણાતોનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે કોઈ પણ નદીના પાણી પરનો અધિકાર પ્રાચીન સભ્યતા કે ઐતિહાસિક દાવાઓથી નક્કી થતો નથી. આવા પ્રશ્નો આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો, વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન, જળ ઉપલબ્ધતા અને વર્તમાન જરૂરિયાતોના આધારે ઉકેલવામાં આવે છે.સિંધુ જળ સંધિ પણ બે દેશો વચ્ચે થયેલો કાનૂની કરાર છે. તેથી મોહેંજો-દડો, હડપ્પા અથવા સિંધુ ખીણ સભ્યતાના વારસાને આધારે પાણીના અધિકારો નક્કી થઈ શકે નહીં.
પાકિસ્તાનના નવા ‘સિંધુ પ્રેમ’ પાછળ શું છે?
વિશ્લેષકો માને છે કે પાકિસ્તાન હાલમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પોતાની સ્થિતિ મજબૂત બનાવવા માટે સિંધુ ખીણ સભ્યતાનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. આ રીતે તે પાણીના વિવાદને માત્ર કાનૂની નહીં પરંતુ ઐતિહાસિક, સાંસ્કૃતિક અને ભાવનાત્મક મુદ્દા તરીકે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.પરંતુ હકીકત એ છે કે પાણીનો પ્રશ્ન વર્તમાન જરૂરિયાતો, સંધિઓ અને વૈજ્ઞાનિક માપદંડો સાથે જોડાયેલો છે. પ્રાચીન સભ્યતાના દાવાઓ આંતરરાષ્ટ્રીય કાનૂની વ્યવસ્થામાં મર્યાદિત મહત્ત્વ ધરાવે છે.
સિંધુ ખીણ સભ્યતા, હડપ્પા અને મોહેંજો-દડો માનવ ઇતિહાસની અમૂલ્ય ધરોહર છે. પરંતુ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ચાલી રહેલા સિંધુ જળ વિવાદમાં આ પ્રાચીન વારસાનો ઉપયોગ રાજકીય હથિયાર તરીકે થઈ રહ્યો હોવાના સંકેતો મળી રહ્યા છે. એક તરફ પાકિસ્તાન પોતાને સિંધુ સભ્યતાનો અસલી વારસદાર ગણાવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ નિષ્ણાતો માને છે કે પાણીનો વિવાદ ઇતિહાસ નહીં પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો, વૈજ્ઞાનિક હકીકતો અને વર્તમાન જરૂરિયાતોના આધારે જ ઉકેલાઈ શકે છે. આવનારા સમયમાં સિંધુ જળ સંધિ પર બંને દેશોનું વલણ દક્ષિણ એશિયાની રાજનીતિ અને જળ સુરક્ષા માટે નિર્ણાયક સાબિત થઈ શકે છે.
