દેશનો કુલ પ્રજનન દર પ્રથમ વખત રિપ્લેસમેન્ટ લેવલથી નીચે, નિષ્ણાતોએ ભવિષ્યની અર્થવ્યવસ્થા અને વસ્તી સંતુલન અંગે વ્યક્ત કરી ચિંતા
વિશ્વની સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશ ભારત માટે એક મહત્વપૂર્ણ અને ચિંતાજનક આંકડો સામે આવ્યો છે. તાજેતરના આંકડાઓ મુજબ ભારતનો કુલ પ્રજનન દર (Total Fertility Rate – TFR) પ્રથમ વખત રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ 2.1થી નીચે સરકીને 1.9 પર પહોંચી ગયો છે. સૌથી વધુ ચોંકાવનારી વાત એ છે કે દેશની રાજધાની દિલ્હીનો પ્રજનન દર માત્ર 1.2 નોંધાયો છે, જે યુરોપિયન દેશ ફિનલેન્ડ કરતાં પણ ઓછો છે. આ મુદ્દે વિશ્વના અગ્રણી ઉદ્યોગપતિ અને ટેસ્લા-સ્પેસએક્સના CEO એલન મસ્કે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
શું છે પ્રજનન દર અને કેમ મહત્વનો છે?
પ્રજનન દર એટલે એક મહિલાના જીવનકાળ દરમિયાન સરેરાશ કેટલા બાળકો જન્મે છે તેનો આંકડો. કોઈપણ દેશની વસ્તી લાંબા ગાળે સ્થિર રહે તે માટે પ્રજનન દર ઓછામાં ઓછો 2.1 હોવો જરૂરી માનવામાં આવે છે. તેને “રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ” કહેવામાં આવે છે.જો આ દર સતત 2.1થી નીચે રહે તો ભવિષ્યમાં વસ્તી વૃદ્ધિ ધીમી પડી શકે છે અને એક સમય પછી વસ્તી ઘટવાની પણ શક્યતા ઊભી થાય છે.
ભારતમાં શું કહે છે તાજેતરના આંકડા?
2024ના સેમ્પલ રજિસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ (SRS)ના આંકડા મુજબ ભારતનો કુલ પ્રજનન દર હવે 1.9 પર આવી ગયો છે. એક દાયકાં પહેલાં આ દર આશરે 2.3 હતો. એટલે કે છેલ્લા દસ વર્ષમાં જન્મદર ઝડપથી ઘટ્યો છે.અહેવાલ મુજબ હવે માત્ર થોડાં રાજ્યો જ રિપ્લેસમેન્ટ લેવલથી ઉપર છે. તેમાં મુખ્યત્વે બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન, ઝારખંડ અને છત્તીસગઢનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે દેશના મોટાભાગના રાજ્યોમાં જન્મદર 2.1થી નીચે પહોંચી ગયો છે.
દિલ્હીનો આંકડો કેમ ચોંકાવનારો છે?
દેશમાં સૌથી ઓછો પ્રજનન દર દિલ્હીમાં નોંધાયો છે. રાજધાનીનો TFR માત્ર 1.2 છે, જે ઘણા વિકસિત યુરોપિયન દેશોની સરખામણીએ પણ ઓછો છે. અહેવાલોમાં જણાવાયું છે કે આ દર ફિનલેન્ડ કરતાં પણ નીચે છે.નિષ્ણાતો માને છે કે શહેરી કરણ, ઊંચો જીવનખર્ચ, કારકિર્દી પ્રત્યે વધતી પ્રાથમિકતા, લગ્નમાં મોડું થવું અને નાના પરિવારની માનસિકતા જેવા કારણો આ ઘટાડા માટે જવાબદાર હોઈ શકે છે.
એલન મસ્કે શું કહ્યું?
વિશ્વવિખ્યાત ઉદ્યોગપતિ Elon Musk લાંબા સમયથી ઘટતા જન્મદર અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતા રહ્યા છે. ભારતના નવા આંકડાઓ સામે આવ્યા બાદ તેમણે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર પ્રતિક્રિયા આપતાં કહ્યું કે ભારતનો જન્મદર હવે રિપ્લેસમેન્ટ લેવલથી નીચે પહોંચી ગયો છે સૌથી વધુ શિક્ષિત વર્ગોમાં તો આ ઘટાડો ઘણા વર્ષોથી જોવા મળી રહ્યો છે.
જો કે મસ્કનું માનવું છે કે વિશ્વના અનેક દેશોમાં જન્મદર સતત ઘટી રહ્યો છે અને જો આ વલણ ચાલુ રહેશે તો ભવિષ્યમાં શ્રમિકોની અછત, વૃદ્ધ વસ્તીનો વધારો અને આર્થિક વિકાસ પર અસર થઈ શકે છે.
શું ભારતની વસ્તી હવે ઘટવા લાગશે?
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે તાત્કાલિક રીતે ભારતની વસ્તી ઘટશે નહીં. હાલમાં દેશની વસ્તી 1.46 અબજથી વધુ છે અને યુવા વસ્તીનો હિસ્સો પણ મોટો છે. પરંતુ જો પ્રજનન દર લાંબા સમય સુધી 2.1થી નીચે રહેશે તો આગામી દાયકાઓમાં વસ્તી વૃદ્ધિ ધીમી પડી શકે છે અને પછી ઘટાડો પણ શરૂ થઈ શકે છે.
આર્થિક અસર શું થઈ શકે?
જન્મદર ઘટવાથી ભવિષ્યમાં અનેક પ્રકારની આર્થિક અસર થઈ શકે છે:
કાર્યક્ષમ વયના લોકોની સંખ્યા ઘટી શકે
વૃદ્ધ નાગરિકોની સંખ્યા વધી શકે
પેન્શન અને આરોગ્ય સેવાઓ પર ભાર વધી શકે
ઉત્પાદન અને ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે શ્રમિકોની અછત ઊભી થઈ શકે
આર્થિક વૃદ્ધિનો દર ધીમો પડી શકે
જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા અને યુરોપના કેટલાક દેશો હાલમાં આવા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે.
ઘટાડા પાછળના મુખ્ય કારણો
વિશ્લેષકો મુજબ ભારતમાં પ્રજનન દર ઘટવાના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ કારણો આ છે:
મહિલાઓમાં શિક્ષણનું વધતું પ્રમાણ
કારકિર્દીને પ્રાથમિકતા
લગ્નની સરેરાશ ઉંમરમાં વધારો
શહેરી વિસ્તારોમાં વધતો જીવનખર્ચ
પરિવાર નિયોજન અંગે વધતી જાગૃતિ,
નાના પરિવાર પ્રત્યેનો વધતો ઝુકાવ,ખાસ કરીને મહાનગરોમાં યુવા દંપતિઓ એક અથવા બે સંતાન સુધી જ મર્યાદિત રહેવાનું પસંદ કરી રહ્યા છે.
ભારત માટે ‘લાલબત્તી’ કેમ?
ભારત લાંબા સમય સુધી વધતી વસ્તીને પડકાર તરીકે જોતું રહ્યું છે. પરંતુ હવે સ્થિતિ બદલાઈ રહી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ખૂબ ઓછો જન્મદર પણ ભવિષ્યમાં એટલો જ મોટો પડકાર બની શકે છે જેટલો એક સમયે વસ્તી વિસ્ફોટ હતો.દિલ્હી જેવા શહેરોમાં 1.2નો પ્રજનન દર દર્શાવે છે કે શહેરી ભારત ઝડપથી લોકસાંખ્યિક પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. જો આ વલણ અન્ય રાજ્યોમાં પણ ઝડપથી ફેલાશે તો સરકારને ભવિષ્યમાં નવી વસ્તી અને શ્રમબજાર નીતિઓ બનાવવાની જરૂર પડી શકે છે.
ભારતનો કુલ પ્રજનન દર 1.9 સુધી ઘટવો અને દિલ્હીનો દર માત્ર 1.2 રહેવું દેશ માટે મહત્વપૂર્ણ લોકસાંખ્યિક સંકેત છે. એલન મસ્ક સહિત અનેક વૈશ્વિક નિરીક્ષકો આ મુદ્દે ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. હાલમાં આ ઘટાડો વિકાસ, શિક્ષણ અને શહેરીકરણનું પરિણામ માનવામાં આવે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે તેની અસર દેશની અર્થવ્યવસ્થા, શ્રમબજાર અને વસ્તી માળખા પર પડી શકે છે. તેથી આગામી વર્ષોમાં આ મુદ્દો નીતિ નિર્માતાઓ માટે એક મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાનો વિષય બનવાની શક્યતા છે.
