વિદેશ રાજ્યમંત્રી શમા ઓબાયદ ઇસ્લામનું મોટું નિવેદન, પ્રત્યાર્પણ પ્રક્રિયા ફરી ચર્ચામાં
બાંગ્લાદેશના પૂર્વ વડાપ્રધાન શેખ હસીનાના પ્રત્યાર્પણ (Extradition) મુદ્દે ફરી રાજકીય ગરમાવો જોવા મળી રહ્યો છે. બાંગ્લાદેશના વિદેશ રાજ્યમંત્રી શમા ઓબાયદ ઇસ્લામે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે સરકાર શેખ હસીનાને કાયદેસરની કાર્યવાહીનો સામનો કરવા માટે વતન પરત લાવવાના દરેક શક્ય રાજદ્વારી અને કાનૂની પ્રયાસો કરી રહી છે. જોકે તેમણે સાથે એ પણ ઉમેર્યું કે પ્રત્યાર્પણ જેવી પ્રક્રિયા આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને સ્થાપિત નિયમો મુજબ ચાલે છે, તેથી તેમાં સમય લાગવો સ્વાભાવિક છે.
શેખ હસીના ઓગસ્ટ 2024માં બાંગ્લાદેશમાં થયેલા ઉગ્ર વિદ્યાર્થી આંદોલન અને રાજકીય ઉથલપાથલ બાદ વડાપ્રધાન પદ પરથી રાજીનામું આપીને ભારત આવ્યા હતા. ત્યારથી તેઓ ભારતમાં જ છે. બાંગ્લાદેશમાં તેમની સરકાર દ્વારા વિરોધ પ્રદર્શન દમન કરવા સંબંધિત અનેક કેસ નોંધાયા છે અને ત્યારથી જ તેમને પરત લાવવાની માંગ સતત કરવામાં આવી રહી છે.
શમા ઓબાયદ ઇસ્લામે શું કહ્યું?
ઢાકામાં પત્રકારો સાથે વાતચીત દરમિયાન શમા ઓબાયદ ઇસ્લામે કહ્યું કે સરકાર શેખ હસીનાને બાંગ્લાદેશ પરત લાવવા માટે કોઈ કસર છોડશે નહીં. તેમના જણાવ્યા મુજબ સરકાર કૂટનીતિક માર્ગો, કાનૂની પ્રક્રિયા અને લાગુ આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાઓનો ઉપયોગ કરીને પ્રત્યાર્પણ પ્રક્રિયાને આગળ વધારી રહી છે.તેમણે કહ્યું કે આ પ્રક્રિયા કોઈ એક દિવસમાં પૂર્ણ થતી નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા, દ્વિપક્ષીય સંબંધો અને કાનૂની જોગવાઈઓને ધ્યાનમાં રાખીને જ દરેક પગલું ભરવામાં આવે છે. તેથી સરકાર ધીરજપૂર્વક અને નિયમો મુજબ આગળ વધી રહી છે.
યુનુસ સરકારથી શરૂ થયેલી પ્રક્રિયા
વિદેશ રાજ્યમંત્રીના જણાવ્યા મુજબ શેખ હસીનાના પ્રત્યાર્પણ માટેની પ્રક્રિયાની શરૂઆત મહંમદ યુનુસના નેતૃત્વ હેઠળની વચગાળાની સરકાર દરમિયાન થઈ હતી. ત્યારબાદ 2026માં નવી સરકાર સત્તામાં આવ્યા પછી પણ તે પ્રક્રિયા અટકાવવામાં આવી નથી, પરંતુ તેને આગળ વધારવામાં આવી રહી છે.તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે સરકારનો હેતુ કોઈ રાજકીય બદલો લેવાનો નથી, પરંતુ કાયદા મુજબ ચાલતી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવાનો છે.
ભારત અંગે સીધો જવાબ ટાળ્યો
જ્યારે પત્રકારોએ ભારતના વલણ અને પ્રત્યાર્પણ પ્રક્રિયામાં આવી રહેલી સંભવિત અડચણો અંગે પ્રશ્ન પૂછ્યો ત્યારે શમા ઓબાયદ ઇસ્લામે સીધો જવાબ આપવાનું ટાળ્યું.તેમણે માત્ર એટલું કહ્યું કે સરકાર કૂટનીતિક સ્તરે જરૂરી વાતચીત કરી રહી છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાનૂની માળખા હેઠળ જ સમગ્ર પ્રક્રિયા આગળ વધી રહી છે. તેમણે ભારત સાથેના સંબંધો અંગે કોઈ વિવાદાસ્પદ નિવેદન આપવાનું ટાળ્યું.
શેખ હસીનાના નિવેદનો પર શું કહ્યું?
તાજેતરમાં શેખ હસીનાએ પોતાના પર લાગેલા તમામ આરોપોને રાજકીય પ્રેરિત ગણાવ્યા હતા અને પોતાને નિર્દોષ ગણાવ્યા હતા.આ અંગે પૂછવામાં આવતા શમા ઓબાયદ ઇસ્લામે જણાવ્યું કે ફરાર જાહેર કરાયેલા અથવા સજા પામેલા વ્યક્તિઓના જાહેર નિવેદનો કાનૂની પ્રક્રિયા માટે મહત્વના નથી. સરકાર કોર્ટ અને કાયદા મુજબ કાર્યવાહી કરશે, જાહેર નિવેદનોના આધારે નહીં.
આખરે શેખ હસીના ભારત કેવી રીતે પહોંચ્યા?
5 ઓગસ્ટ 2024ના રોજ બાંગ્લાદેશમાં વિદ્યાર્થી આંદોલન હિંસક બન્યું હતું. દેશભરમાં સરકાર વિરોધી પ્રદર્શન શરૂ થયા હતા. પરિસ્થિતિ બેકાબૂ બનતા શેખ હસીનાએ વડાપ્રધાન પદેથી રાજીનામું આપ્યું હતું.આંદોલનકારીઓ તેમના સત્તાવાર નિવાસસ્થાન સુધી પહોંચી ગયા હતા. ત્યારબાદ તેઓ બાંગ્લાદેશ વાયુસેનાના વિમાન દ્વારા ભારત આવ્યા હતા અને ત્યારથી ભારતમાં જ રહી રહ્યા છે.
શા માટે માંગવામાં આવી રહ્યું છે પ્રત્યાર્પણ?
બાંગ્લાદેશમાં શેખ હસીના સામે અનેક કેસ નોંધાયેલા છે. તેમાં મુખ્યત્વે 2024ના આંદોલન દરમિયાન થયેલા દમન, હિંસા અને અન્ય ગંભીર આરોપોનો સમાવેશ થાય છે.બાંગ્લાદેશ સરકારનું કહેવું છે કે આ તમામ કેસોમાં કાયદેસરની કાર્યવાહી માટે શેખ હસીનાની હાજરી જરૂરી છે. તેથી તેમને દેશમાં પરત લાવવા માટે પ્રત્યાર્પણની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી છે.
પ્રત્યાર્પણ પ્રક્રિયા કેવી રીતે ચાલે છે?
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા મુજબ કોઈ પણ દેશમાંથી આરોપી અથવા દોષિત વ્યક્તિને પરત લાવવા માટે બંને દેશો વચ્ચેના કરારો, સ્થાનિક કાયદા અને રાજદ્વારી પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરવું પડે છે.પ્રત્યાર્પણ માટે માત્ર રાજકીય ઇચ્છા પૂરતી નથી. સંબંધિત દેશના કાયદા, કોર્ટની પ્રક્રિયા અને રાજદ્વારી ચર્ચા પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.એટલા માટે જ બાંગ્લાદેશ સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ પ્રક્રિયા લાંબી હોઈ શકે છે અને સરકાર નિયમો મુજબ આગળ વધી રહી છે.
ભારતનું વલણ શું છે?
ભારતે અગાઉ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે બાંગ્લાદેશ તરફથી મળેલી પ્રત્યાર્પણ સંબંધિત વિનંતીની સમીક્ષા ભારતના પોતાના કાયદા અને આંતરિક પ્રક્રિયા મુજબ કરવામાં આવી રહી છે.ભારતે હજુ સુધી શેખ હસીનાને પરત મોકલવા અંગે કોઈ અંતિમ નિર્ણય જાહેર કર્યો નથી. આ મુદ્દે બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી સ્તરે ચર્ચાઓ ચાલુ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
રાજકીય ચર્ચાઓ તેજ
શેખ હસીનાનો મુદ્દો હવે માત્ર કાનૂની નહીં પરંતુ રાજકીય અને રાજદ્વારી મુદ્દો પણ બની ગયો છે.
એક તરફ બાંગ્લાદેશ સરકાર તેમને કોર્ટ સમક્ષ હાજર કરાવવા માગે છે, જ્યારે બીજી તરફ તેમના સમર્થકો આ કાર્યવાહી રાજકીય પ્રેરિત હોવાનું કહે છે.આ કારણે સમગ્ર દક્ષિણ એશિયામાં આ મુદ્દા પર સતત ચર્ચા ચાલી રહી છે.
બાંગ્લાદેશમાં બદલાયેલું રાજકીય દૃશ્ય
2024ના રાજકીય પરિવર્તન બાદ બાંગ્લાદેશમાં વચગાળાની સરકાર આવી હતી. ત્યારબાદ 2026ની ચૂંટણી પછી નવી સરકાર સત્તામાં આવી.નવી સરકાર સત્તામાં આવ્યા બાદ પણ શેખ હસીનાના કેસો અને પ્રત્યાર્પણનો મુદ્દો સરકારની પ્રાથમિકતાઓમાં સામેલ રહ્યો છે.
હાલ બાંગ્લાદેશ સરકાર રાજદ્વારી અને કાનૂની સ્તરે પોતાની કાર્યવાહી આગળ વધારી રહી છે. સરકારનું કહેવું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું સંપૂર્ણ પાલન કરીને જ આગળના પગલાં ભરવામાં આવશે.બીજી તરફ ભારત પોતાની કાનૂની પ્રક્રિયા મુજબ સમગ્ર મામલાની સમીક્ષા કરી રહ્યું છે.
આથી શેખ હસીનાના પ્રત્યાર્પણ અંગે અંતિમ નિર્ણય ક્યારે આવશે તે અંગે હજુ કોઈ સ્પષ્ટ સમયરેખા નથી. પરંતુ બાંગ્લાદેશના વિદેશ રાજ્યમંત્રીના તાજેતરના નિવેદનથી એટલું સ્પષ્ટ થયું છે કે ઢાકા સરકાર આ મુદ્દે પાછળ હટવાની નથી અને કાયદાકીય પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી પોતાના પ્રયાસો ચાલુ રાખશે.
