તાઇવાનનો પ્રશ્ન માત્ર ચીન અને તાઇવાન વચ્ચેનો પ્રાદેશિક વિવાદ નથી. તે એશિયાની સુરક્ષા, વૈશ્વિક વેપાર, સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગ અને અમેરિકા-ચીન વચ્ચેના શક્તિસંતુલન સાથે સીધો જોડાયેલો છે. તેથી અમેરિકાની તાઇવાન નીતિમાં આવતી નાની નીતિગત અસ્પષ્ટતા પણ બેઇજિંગ, તાઇપેઈ અને અમેરિકાના સાથી દેશો માટે મહત્ત્વ ધરાવે છે.
હાલના સંજોગોમાં સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે ટ્રમ્પની ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ નીતિ અને ચીન સાથે સોદા કરવાની તેમની વૃત્તિ શું ચીનને તાઇવાન મુદ્દે વધુ સમય અને વ્યૂહાત્મક અવકાશ આપી શકે છે? સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ના અહેવાલો દર્શાવે છે કે ટ્રમ્પે તાઇવાનને મળનારાં હથિયારોને વાટાઘાટોમાં ‘નેગોશીએટીંગ ચિપ’ તરીકે ગણાવ્યાં છે અને આશરે ૧૪ અબજ ડોલરનાં નવાં હથિયાર પેકેજ અંગે નિર્ણય અટકેલો છે. બીજી તરફ, ૨૦૨૬માં અગાઉ ટ્રમ્પ પ્રશાસને તાઇવાન માટે આશરે ૧૧ અબજ ડોલરનું મોટું હથિયાર પેકેજ મંજૂર કર્યું હતું.
એટલે અમેરિકાની નીતિને સીધી રીતે ચીનતરફી કહેવી યોગ્ય નહીં બને; પરંતુ તેની અનિશ્ચિતતા ચોક્કસપણે ચર્ચાનો વિષય છે. ચીન છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી તાઇવાન સામે સતત લશ્કરી અને દરિયાઈ દબાણ વધારી રહ્યું છે. ૨૦૨૫માં ચીની સૈન્યે તાઇવાનની આસપાસ વિક્રમજનક સ્તરની હવાઈ અને દરિયાઈ પ્રવૃત્તિ કરી હતી. CSISના વિશ્લેષણ મુજબ, ૨૦૨૫માં ચીની વિમાનોની તાઇવાનના હવાઈ સુરક્ષા ક્ષેત્રમાં ૩૭૬૪ ઘૂસણખોરી નોંધાઈ હતી, જે ૨૦૨૪ કરતાં ૨૨.૪ ટકા વધુ હતી. આ ઉપરાંત ચીને મોટા સૈન્ય અભ્યાસો પણ કર્યા હતા.
પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે ચીન આવતી કાલે જ તાઇવાન પર હુમલો કરશે. વાસ્તવમાં સૈન્ય કાર્યવાહી ચીન માટે પણ અત્યંત જોખમી અને ખર્ચાળ બની શકે છે. તાઇવાનની આસપાસ નાકાબંધી જેવી કાર્યવાહી પણ મોટા પાયે આર્થિક અને લશ્કરી સંઘર્ષમાં ફેરવાઈ શકે છે. તેથી ચીન માટે યુદ્ધ કરતાં ધીમે ધીમે દબાણ વધારવું, તાઇવાનને થકવવું અને અમેરિકાની પ્રતિબદ્ધતાની કસોટી કરવી પણ મહત્ત્વપૂર્ણ વ્યૂહરચના બની શકે છે.
અહીં અમેરિકાની વ્યાપક વિદેશ નીતિ પણ મહત્ત્વની બને છે. ટ્રમ્પ પ્રશાસને અમેરિકાની વિદેશી સહાયની નીતિમાં મોટો ઘટાડો કર્યો છે અને USAIDને બંધ કરીને સહાયને વધુ મર્યાદિત તથા અમેરિકન હિતો સાથે જોડાયેલા માળખામાં ફેરવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, જેના કારણે અમેરિકાના પરંપરાગત ‘સોફ્ટ પાવર’માં ઘટાડો થવાની ચિંતા વ્યક્ત થઈ છે. આનો તાઇવાન સાથે પરોક્ષ સંબંધ છે. જો અમેરિકા લોકશાહી, માનવાધિકાર, સ્વતંત્ર મીડિયા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓમાં પોતાની ભૂમિકા ઘટાડે, તો ચીનને પોતાની રાજકીય વ્યવસ્થા અને વૈકલ્પિક વૈશ્વિક દૃષ્ટિકોણ રજૂ કરવા માટે વધુ જગ્યા મળી શકે છે. પરંતુ આ અસરને સીધી રીતે તાઇવાન પર ચીનના હુમલા સાથે જોડવી યોગ્ય નહીં બને.
બીજી તરફ, તાઇવાન પણ પોતાની સુરક્ષા ક્ષમતા વધારી રહ્યું છે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬માં તાઇવાન સરકારે વધારાના આશરે ૪.૬ અબજ ડોલરના સંરક્ષણ ખર્ચની દરખાસ્ત કરી હતી, જેમાં ડ્રોન, મિસાઇલ અને દરિયાઈ સુરક્ષા જેવી ક્ષમતાઓનો સમાવેશ થાય છે. અંતે સવાલ માત્ર એટલો નથી કે ચીન તાઇવાન પર હુમલો કરશે કે નહીં. મોટો સવાલ એ છે કે અમેરિકા તાઇવાનની સુરક્ષા અંગે કેટલી સ્પષ્ટ અને મજબૂત નીતિ રાખશે. જો ચીનને એવું લાગશે કે અમેરિકાનો વિરોધ નબળો અથવા અનિશ્ચિત છે, તો તેને તાઇવાન પર દબાણ વધારવાની વધુ તક મળી શકે છે.
ટ્રમ્પ-જિનપિંગ સંબંધોમાં વેપાર, ટેકનોલોજી, કૃત્રિમ બુદ્ધિ અને અન્ય મુદ્દાઓ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. પરંતુ તાઇવાન એવો મુદ્દો છે જ્યાં એક નાનો નીતિગત સંકેત પણ મોટા વ્યૂહાત્મક અર્થ પેદા કરી શકે છે. ચીનને હુમલા માટે તક મળી ગઈ છે એવું કહેવું અત્યારે વહેલું છે; પરંતુ અમેરિકાની નીતિમાં જો લાંબા ગાળાની સ્પષ્ટતા અને વિશ્વસનીયતા ઘટે, તો ચીનને તાઇવાન પર રાજકીય, આર્થિક અને સૈન્ય દબાણ વધારવા માટે વધુ સમય અને અવકાશ મળી શકે છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
